فریدریش نیچه: از خدا مرده است تا جنون تورین!
فریدریش نیچه یکی از مشهورترین، جنجالیترین و بدفهمیدهشدهترین فیلسوفان تاریخ است؛ متفکری آلمانی که نامش با مفاهیمی مانند «خدا مرده است»، ابرانسان، اراده به قدرت، آمور فاتی، بازگشت جاودانه و نقد مسیحیت گره خورده است. اما پشت این جملهها و مفاهیم مشهور، مردی بیمار، تنها و کمخواننده قرار داشت که در زمان حیاتش نه ثروت زیادی داشت و نه شهرتی جهانی. نیچه تازه زمانی به یکی از اثرگذارترین چهرههای فلسفه مدرن تبدیل شد که دیگر توان نوشتن، سخن گفتن و دفاع از افکارش را از دست داده بود.
در این اپیزود از پادکست راوکده، داستان زندگی فردریش ویلهلم نیچه را از تولدش در سال ۱۸۴۴ در روستای روکن آغاز میکنیم؛ کودکی که در خانوادهای مذهبی و در خانه یک کشیش لوترانی بزرگ شد، اما بعدها به یکی از تندترین منتقدان دین، کلیسا و اخلاق مسیحی تبدیل شد. از مرگ زودهنگام پدر و برادرش، سالهای تنهایی در ناومبورگ و تحصیل در مدرسه سختگیرانه پفورتا میگوییم و سپس به دانشگاه بن و لایپزیگ، آشنایی او با فلسفه شوپنهاور و آغاز مسیر دانشگاهیاش میرسیم.
نیچه در بیستوچهارسالگی به استادی دانشگاه بازل رسید و با انتشار کتاب «زایش تراژدی» تلاش کرد میان فلسفه، هنر، موسیقی و جهان یونان باستان ارتباط برقرار کند. در همین سالها، ریچارد واگنر به یکی از نزدیکترین افراد زندگی او تبدیل شد؛ آهنگسازی که نیچه ابتدا او را نابغهای نجاتبخش و حتی پدری جایگزین میدید، اما بعدها بهدلیل اختلاف بر سر ملیگرایی، یهودستیزی، مسیحیت و ماهیت هنر از او فاصله گرفت. جدایی نیچه از واگنر فقط پایان یک دوستی نبود؛ نقطه آغاز استقلال فکری فیلسوفی بود که تصمیم گرفته بود تمام ارزشهای قطعی و مقدس زمانهاش را دوباره زیر سؤال ببرد.
در ادامه، به مهمترین مفاهیم فلسفه نیچه میپردازیم. جمله «خدا مرده است» واقعا چه معنایی داشت؟ آیا نیچه از نابودی دین خوشحال بود یا درباره بحران معنا و ظهور بتهای تازه هشدار میداد؟ ابرانسان یا اوبرمنش چه کسی بود و چرا این مفهوم بعدها با نژاد برتر و سلطه بر دیگران اشتباه گرفته شد؟ آمور فاتی یا عشق به سرنوشت چه ارتباطی با پذیرفتن شکستها، رنجها و گذشته انسان دارد؟ بازگشت جاودانه چیست و چرا نیچه از انسان میخواست طوری زندگی کند که حاضر باشد همان زندگی را بارها تکرار کند؟
بخش دیگری از این روایت به زندگی عاشقانه فردریش نیچه و رابطه او با لو آندریاس سالومه اختصاص دارد؛ زن جوان و مستقلی که نیچه و دوستش پاول ری میخواستند همراه او یک کمون فکری تشکیل دهند. اما این رابطه سهنفره به مثلثی عاطفی تبدیل شد و پیشنهادهای ازدواج نیچه با پاسخ منفی لو سالومه روبهرو شد. شکست این رابطه، دخالتهای الیزابت نیچه و از بین رفتن رؤیای زندگی مشترک فکری، تنهایی او را عمیقتر کرد؛ تنهاییای که در سالهای بعد به نگارش آثاری مانند «چنین گفت زرتشت»، «دانش شاد»، «فراسوی نیک و بد»، «تبارشناسی اخلاق»، «غروب بتها»، «ضد مسیح» و «اینک انسان» انجامید.
سرانجام به ژانویه ۱۸۸۹ و خیابانهای تورین ایتالیا میرسیم؛ جایی که نیچه براساس روایت مشهور، با دیدن اسبی که زیر ضربات شلاق قرار گرفته بود، گردن حیوان را در آغوش گرفت، گریه کرد و فرو ریخت. بعد از این حادثه، ذهن نیچه دیگر هرگز به وضعیت سابق بازنگشت. آیا علت جنون و زوال عقل نیچه سیفلیس بود، یا باید بیماریهای عصبی، عروقی، مشکلات مغزی و عوامل دیگری را بررسی کرد؟ این اپیزود روایتها و فرضیههای مختلف درباره بیماری و فروپاشی ذهنی نیچه را مرور میکند.
اما جنجال اصلی زندگی نیچه پس از خاموشی و مرگ او آغاز شد. الیزابت فورستر نیچه، خواهرش، کنترل نوشتهها و یادداشتهای پراکنده او را در دست گرفت و مجموعهای با عنوان «اراده به قدرت» منتشر شد؛ کتابی که نیچه هرگز به شکل نهایی و منسجم ننوشته بود. سالها بعد، نازیها و دستگاه تبلیغاتی هیتلر بخشهایی از فلسفه نیچه را مصادره کردند و از مفاهیمی مانند ابرانسان و اراده به قدرت، تفسیری نژادپرستانه و فاشیستی ساختند. آیا نیچه واقعا پدر فکری نازیسم بود، یا قربانی یکی از بزرگترین تحریفهای تاریخ اندیشه شد؟
در این روایت همچنین سراغ پرونده مشهور لئوپولد و لوب میرویم؛ دو جوان آمریکایی که با برداشت خودخواهانه و خطرناکشان از مفهوم ابرانسان، تصور میکردند میتوانند فراتر از قانون و اخلاق زندگی کنند. قتل یک نوجوان چهاردهساله باعث شد نام نیچه در سال ۱۹۲۴ وارد دادگاه آمریکا شود و آثار او به الهامبخشی برای خشونت متهم شوند.
از خانه کشیشان در روکن تا دانشگاه بازل، از دوستی و جدایی با ریچارد واگنر تا عشق شکستخورده به لو سالومه، از «خدا مرده است» و ابرانسان تا آمور فاتی و بازگشت جاودانه، و از اسب تورین تا الیزابت نیچه، هیتلر و پرونده لوب و لئوپولد؛ این اپیزود تلاشی است برای شناخت فردریش نیچه واقعی، پیش از آنکه جملههای کوتاه، نازیها، سیاستمداران و ستایشگران افراطی تصویر دیگری از او بسازند.
اگر میخواهید بدانید فردریش نیچه چه کسی بود، چرا دچار فروپاشی ذهنی شد، رابطهاش با لو سالومه و واگنر چگونه پایان یافت، منظورش از جمله «خدا مرده است» چه بود و آیا فلسفه او واقعا ارتباطی با نازیسم و هیتلر داشت، اپیزود «مسافر جنون» را از دست ندهید.
این اپیزود مناسب افراد زیر چهارده سال نیست!
- تماشای نسخه تصویری همین اپیزود
- ویدئوکست فروغ جاویدانِ مجاهدین خلق | راز قمار ۴۸ ساعته مسعود رجوی
- ویدئوکست داستان زندگی ملا اختر منصور | رهبر طالبان که مرگ رهبر قبلی را مخفی کرد
اسپانسر این قسمت:
- محصولات مراقبتی و بهداشتی داو | شامپوی مناسب موهات رو پیدا کن
منابع پژوهش این قسمت:
- کتاب من دینامیت هستم! زندگی نیچه
- کتاب فردریش نیچه: زندگی فلسفی
- کتاب Nietzsche: A Philosophical Biography [کتاب انگلیسی]
- کتاب Nietzsche: The Man and His Philosophy [کتاب انگلیسی]
کتابها و آثار مطرحشده در این قسمت:
- زایش تراژدی
- انسانی، بسیار انسانی
- دانش شاد
- چنین گفت زرتشت
- فراسوی نیک و بد
- تبارشناسی اخلاق
- غروب بتها
- ضد مسیح
- اینک انسان
- اراده به قدرت
- جهان همچون اراده و تصور | آرتور شوپنهاور
آثار موسیقی این قسمت:
- ترانه Sway از Dean Martin
- ترانه Say You Love Me, Too از Dean Martin
نسخه اصلی موسیقیها و تصاویر تکمیلی این اپیزود را میتوانید از کانال تلگرام و بله راوکده دریافت کنید.
ایدهپرداز و راوی:
- محمدعلی نامه ای | من رو در لینکدین دنبال کنید
۲ پاسخ
فوق العاده بود
مثل هميشه فوق العاده
كاش در اين مملكت قدرتى داشتم تا قدردانى درستى ميكردم از افرادى كه براى أگاهى بخشى در جامعه تلاش
ميكنند و در هياهوى محتواهاى زرد و شهوت ممبر، فالوور و سابسكرايبر غرق نشدند. بسيار خوشنودم كه خيلى از بلاكرهاى بى مصرف معروف رو نمى شناسم و بجاش هوادار دانش دوستانى همجون على بندرى ، محمدعلى نامه اى، احمد هاشمى و مجتبى شفيعى هستم.
ارادتمند