اگر خسرو پرویز، پادشاه ساسانی ایران، بعد از جنگ و شورش دوباره تاج‌وتختش را پس گرفته باشد، اما وقتی به قصر زنی که سال‌ها دوستش داشته می‌رسد، با درهای بسته روبه‌رو شود، چه اتفاقی می‌افتد؟ چرا شیرین حاضر نیست حتی به پادشاه ایران اجازه ورود بدهد؟ و مردی به نام فرهاد چگونه حاضر می‌شود برای عشق به همین زن، دل به کوه بیستون بسپارد؟ این‌ها بخشی از ماجرای یکی از مشهورترین داستان‌های عاشقانه ادبیات فارسی است؛ منظومه خسرو و شیرین، شاهکار حکیم نظامی گنجوی. اما پشت این داستان ماندگار، زندگی شاعری قرار دارد که خودش هم طعم عشق، دلبستگی و فقدان را چشیده بود.

در قسمت اول اپیزود «نگارگر عشق»، سراغ زندگی نظامی گنجوی می‌رویم؛ شاعری که با نام اصلی الیاس بن یوسف، حدود نهصد سال پیش در شهر گنجه، در سرزمین تاریخی ارّان، زندگی می‌کرد. از تولد و خانواده نظامی، ریشه‌های پدر و مادرش، دوران کودکی و سرپرستی دایی‌اش خواجه عمر می‌گوییم و به سال‌های مطالعه و آموختن او می‌رسیم؛ از شاهنامه فردوسی و ویس و رامین تا فلسفه، حکمت، پزشکی و نجوم. در ادامه با زندگی شخصی نظامی، ازدواجش با زنی به نام آفاق، تولد تنها فرزندش محمد و فقدان همسرش آشنا می‌شویم. همچنین به رابطه او با شاعران هم‌عصرش، از جمله خاقانی، و نخستین اثر بزرگش، مخزن‌الاسرار، می‌پردازیم؛ منظومه‌ای تعلیمی درباره اخلاق، حکمت، عدالت و مسئولیت حاکمان.

اما چرا شاعری که به زهد، خداشناسی و حکمت شهرت داشت، تصمیم گرفت سراغ یک داستان عاشقانه از ایران باستان برود؟ چرا انتخاب منظومه خسرو و شیرین حتی اعتراض بعضی از اهل زهد را برانگیخت؟ در این روایت، از چگونگی انتخاب این داستان، پیشینه آن در روایت‌های کهن و تفاوت نگاه نظامی با روایت فردوسی در شاهنامه می‌گوییم؛ روایتی که در آن شیرین فقط زنی در حاشیه زندگی یک پادشاه نیست، بلکه شخصیتی مستقل با خواسته‌ها و تصمیم‌های خودش است.

بعد وارد دنیای خسرو و شیرین می‌شویم؛ از خسرو پرویز، پسر هرمز و شاهزاده ساسانی، و ماجرای مجازات او به فرمان پدرش، تا خواب عجیبش درباره چهار موهبت بزرگ: تاج‌وتخت، اسب شبدیز، موسیقی‌دان نامدار باربد و زنی به نام شیرین. با شاپور، نقاش و دوست نزدیک خسرو، همراه می‌شویم که تصویر شاهزاده را به ارمنستان می‌برد و زمینه آشنایی دو دلداده را فراهم می‌کند. از دیدارهای ازدست‌رفته کنار چشمه، سفرهای خسرو و شیرین، شورش بهرام چوبین، فرار خسرو از ایران و بازگشت دوباره‌اش به سلطنت می‌گوییم. در این میان، شیرین نیز پس از مرگ مهین‌بانو به فرمانروایی ارمنستان می‌رسد و برای ازدواج با خسرو شرطی تعیین می‌کند که سرنوشت هر دو را تغییر می‌دهد.

در ادامه، پای فرهاد به داستان باز می‌شود؛ سنگ‌تراشی که با دیدن شیرین دلباخته او می‌شود و برای ساختن جوی سنگی و رساندن شیر تازه به قصر، اثری شگفت‌انگیز خلق می‌کند. گفت‌وگوی معروف خسرو و فرهاد درباره عشق، رقابت یک پادشاه با مردی که نه ثروت می‌خواهد و نه قدرت، تراشیدن کوه بیستون، نقش شیرین بر سنگ و خبری دروغین که فرهاد را به کام مرگ می‌کشاند، از بخش‌های مهم این روایت است. سرانجام دوباره به خسرو و شیرین برمی‌گردیم؛ به درِ آهنی قصری که شیرین حاضر نیست بدون ازدواج رسمی به روی پادشاه باز کند. داستانی که قسمت اول را با همین تصویر به پایان می‌رساند و ادامه سرنوشت این دو دلداده را به قسمت دوم می‌سپارد.

این اپیزود روایتی است از زندگی نظامی گنجوی، تاریخ ادبیات فارسی، داستان خسرو و شیرین، عشق فرهاد و شیرین و افسانه فرهاد کوهکن در بیستون کرمانشاه؛ از گنجه و دربار ساسانی تا ارمنستان و کوهستان بیستون. در طول روایت، شعرخوانی‌هایی از آثار نظامی داریم و تلاش کرده‌ایم میان روایت شاعرانه منظومه و زمینه تاریخی اتفاقات تفاوت قائل شویم.

اگر به دنبال شناخت زندگی نظامی گنجوی، آثار و اشعار نظامی، داستان خسرو پرویز و شیرین، ماجرای فرهاد و بیستون، تاریخ ساسانیان و داستان‌های عاشقانه کهن ایران هستید، این قسمت از پادکست تاریخی راوکده را از دست ندهید.

شنیدن قسمت دوم داستان زندگی نظامی گنجوی و منظومه خسرو و شیرین (به زودی)

اسپانسرهای این قسمت:

• کمک‌کار | پلتفرم آنلاین خدمات در محل | وب‌سایت کمک‌کار
• کرانه | فضای کار اشتراکی در قلهک تهران | وبسایت کرانه

ویدئوکست های اخیر:

• نسخه ویدئویی اپیزود نگارگر عشق در کانال یوتیوب راوکده (به زودی)
• ویدئوکست داستان زندگی ارنست پرون
• ویدئوکست داستان زندگی خدیجه، دختر مصدق

منابع پژوهش این قسمت:

• کتاب نظامی گنجوی زندگی و روزگار
• کتاب خسرو و شیرین نظامی
• کتاب نظامی گنجه‌ای
• کتاب گزیده خسرو و شیرین از پنج گنج نظامی

آثار موسیقی این قسمت:

• ترانه «باید خریدارم شوی تا من خریدارت شوم» | همایون شجریان

می‌توانید در کانال تلگرام و بله راوکده عضو شوید و نسخه اصلی این ترانه و دیگر موسیقی‌های اپیزودها را دریافت کنید.