فوزیه بنت فؤاد (۱۴ آبان ۱۳۰۰ – ۱۱ تیر ۱۳۹۲) دختر ملک فؤاد یکم مصر و ملکه نازلی و خواهر ملک فاروق بود. او در اسفندماه ۱۳۱۷ خورشیدی (مارس ۱۹۳۹) با محمدرضا پهلوی، ولیعهد ایران، ازدواج کرد و پس از مرگ رضاخان در شهریور ۱۳۲۰، تا آبان ۱۳۲۷ خورشیدی، عنوان ملکه همسر ایران را داشت. فوزیه به‌خاطر چهره‌ی جذاب و شخصیت دلنشینش در رسانه‌ها «ملکه غمگین» لقب گرفت. در این مقاله، ماجرای زندگی پر حادثه و حاشیه‌ساز او بررسی می‌شود و در پایان شما را به تماشای ویدئوکست کامل زندگی او در یوتیوب راوکده دعوت می‌کنیم.
زندگی پرفرازونشیب فوزیه
فوزیه در ۵ آبان ۱۳۰۰ شمسی (۵ نوامبر ۱۹۲۱) در کاخ روس السطان اسکندریه متولد شد. او در محیط سلطنتی مصر بزرگ شد و تحصیلاتش را در سوئیس دنبال کرد؛ به همین سبب به زبان‌های انگلیسی و فرانسوی تسلط داشت. زیبایی خیره‌کننده‌ی او زبانزد بود و مجله آمریکایی تایم، فوزیه را یکی از زیباترین زنان جهان معرفی کرد. رسانه‌های دوره پهلوی، با توصیف مهربانی و موقعیت خاص او در دربار شاهنشاهی، نام «ملکه غمگین» را به او نسبت دادند.
ازدواج فوزیه با محمدرضا پهلوی یک پیمان سیاسی بود که رضاشاه پهلوی ترتیب داده بود. طبق منابع، این ازدواج به ابتکار دولت ایران و مصر انجام شد تا دو خاندان سلطنتی در خاورمیانه متحد شوند. مشکل مهم این ازدواج، ماده ۳۷ متمم قانون اساسی ایران بود که می‌گفت مادر ولیعهد باید ایرانی‌الاصل باشد. برای حل این مساله، مجلس شورای ملی ایران قانونی تصویب کرد که فوزیه را تابع ایران اعلام کرده و او را «ایرانی‌تبار» نامید. مراسم نخستین ازدواج در اسفند ۱۳۱۷ در کاخ عبیدین قاهره برگزار شد و سپس جشن‌های مفصلی در تهران به‌مناسبت جشن عروسی برگزار شد. در جریان این مراسم‌ها، ام کلثوم، خواننده محبوب عرب، در مراسم قاهره برنامه اجرا کرد و مجلس عروسی مشورتی در تهران نیز برپا شد.
با مرگ رضاشاه در شهریور ۱۳۲۰، فوزیه دو سال بعد (۱۳۲۲ خورشیدی) ملکه‌ی ایران شد. حاصل ازدواج محمدرضا و فوزیه دختری به نام شهناز بود که در اسفند ۱۳۱۹ (ژانویه ۱۹۴۱) متولد شد. شهناز تنها فرزند این ازدواج و وارث تاج‌وتخت پهلوی محسوب می‌شد. اما رابطه میان فوزیه و محمدرضا پایدار نماند: محمدرضا آن‌چنان نسبت به فوزیه بی‌اعتنا بود که گفته می‌شود پس از تولد شهناز و مشخص شدن اینکه فرزند اول آن‌ها دختر است، پیوند دو نفر سردتر شد. همچنین گزارش‌های رسمی و خاطرات رجال آن دوره می‌گویند نازلی صبری، مادر فوزیه، و تاج‌الملوک، مادر شاه، دخالت‌های پنهانی و اختلاف‌هایی در تشریفات داشتند که تنش را بالا برد. دربار ایران و فضای زندگی کاخ مرمر، برای فوزیه به مکانی اغلب تنهایی و بیگانه بدل شد؛ او بیشتر وقت خود را با ندیمه‌ای که از مصر همراهش آورده بود می‌گذراند تا اعضای خانواده پهلوی.
با تیره‌تر شدن روابط خانوادگی و سیاسی، فوزیه در نهایت در سال ۱۳۲۴ خورشیدی (۱۹۴۵ م.) ایران را ترک کرد. او در مصر درخواست طلاق داد و سرانجام در سال ۱۳۲۷ شمسی (۱۹۴۸ م.) رسماً از محمدرضا پهلوی طلاق گرفت. بنا بر اعلام رسمی، توافق شد که شاه با «خواهر ملک فؤاد» طلاق شود اما این امر خللی به مناسبات دوستانه دو کشور وارد نخواهد کرد. پس از جدایی، فوزیه عنوان رسمی خود را به «شاهزاده‌ی مصر» بازگرداند و از آن پس به کاخ سلطنتی مصر بازگشت.
پس از طلاق از شاه ایران، فوزیه در فروردین ۱۳۲۸ (مارس ۱۹۴۹) در کاخ قبه در قاهره با اسماعیل شیرین، رئیس دفتر جنگ و نیروی دریایی مصر که بعدها وزیر جنگ این کشور نیز شد، ازدواج کرد. حاصل این ازدواج، یک پسر (حسین شیرین) و یک دختر (نادیا شیرین) بود. برخلاف ازدواج اول، در ازدواج دوم فوزیه برای عشق تن داده بود و گفته شده این ازدواج زندگی بسیار شادتری برای او رقم زد.
سال‌های بعدی و میراث فوزیه
فوزیه پس از انقلاب مصر در سال ۱۳۳۱ (۱۹۵۲ م.) و سقوط سلطنت ملک فاروق، در قاهره و سپس اسکندریه سکونت گزید و تا پایان عمر در مصر ماند. او به جز یک بار که چند رسانه اشتباهاً خبر درگذشتش را در سال ۱۳۸۳ منتشر کردند، زندگی آرامی داشت و هیچ‌گاه خاطرات یا یادداشتی درباره دوران خود دربار ایران منتشر نکرد. فرزندانش در مصر زندگی کردند و فوزیه در نهایت در ۱۱ تیر ۱۳۹۲ (۲ ژوئیه ۲۰۱۳) در اسکندریه درگذشت. مراسم خاکسپاری او با تشریفات رسمی در مسجد السید نفیسه قاهره برگزار شد و در کنار پسرش حسین و همسر دومش به خاک سپرده شد. در زمان مرگ، فوزیه آخرین عضو بازمانده خاندان پهلوی بود که در مصر زندگی می‌کرد.
از فوزیه و زندگی او امروز در ایران یادگارهایی مانده است. برای مثال، یک شهر در استان تهران در سال ۱۳۱۸ خورشیدی به نام «فوزیه‌آباد» نام گرفت که پس از انقلاب اسلامی نامش تغییر کرد. همچنین یکی از میادین اصلی تهران که در زمان سلطنت پهلوی به «میدان فوزیه» معروف بود، پس از جدایی او به «میدان شهناز» (نام دخترش) و در نهایت پس از انقلاب به «میدان امام حسین» تغییر نام یافت. در مصر نیز خیابانی در منطقه معادی به افتخار او نامگذاری شده بود که با به‌قدرت‌رسیدن جمال عبدالناصر در دهه ۱۳۳۰ نامش به «مصطفی کمال» تغییر یافت.
- همسر اول شاه ایران: فوزیه نخستین همسر محمدرضا پهلوی و ملکه همسر ایران بود.
- تحصیلات و زبان‌ها: او در سوئیس تحصیل کرد و به زبان‌های انگلیسی و فرانسوی مسلط بود.
- زیبایی و شهرت: نشریه آمریکایی تایم او را به‌عنوان یکی از زیباترین زنان جهان معرفی کرد. رسانه‌های دوره پهلوی به احترام مهربانی و خلوت‌نشینی‌اش، او را «ملکه غمگین» می‌خواندند.
- طلاق و ازدواج مجدد: پس از طلاق رسمی از شاه در سال ۱۳۲۷، فوزیه در ۱۳۲۸ با اسماعیل شیرین ازدواج کرد و دو فرزند داشت.
- سال‌های پایانی: فوزیه پس از انقلاب مصر در آن کشور ماند و سرانجام در سال ۲۰۱۳ در اسکندریه درگذشت.
بی‌گمان زندگی فوزیه سرشار از فراز و فرود بود؛ ازدواج سیاسی، زندگی در دو دربار سلطنتی، جدایی و سکوت پس از انقلاب، و در نهایت مرگی در دیار مادری. ما در پادکست تاریخی راوکده این داستان واقعی و چندوجهی را به‌طور مفصل بررسی کرده‌ایم و شما را دعوت می‌کنیم ویدئوکست کامل زندگی فوزیه را در کانال یوتیوب راوکده تماشا کنید. این ویدئوکست را میتوانید در کانال آپارات راوکده هم تماشا کنید.
