کوروش بزرگ؛ مردی که تاریخ واقعی‌اش از افسانه‌هایش عجیب‌تر است
کوروش بزرگ یکی از معدود شخصیت‌های تاریخ ایران است که پس از حدود دو هزار و پانصد سال هنوز درباره نام، زندگی، مرگ، باورهای دینی، شیوه حکومت و حتی معنای سیاسی میراثش بحث می‌شود. برای گروهی، کوروش کبیر بنیان‌گذار یکی از بزرگ‌ترین امپراتوری‌های جهان باستان و نمونه فرمانروایی مداراگر است؛ برای گروهی دیگر، تصویری که امروز از او ساخته شده بیش از اندازه آرمانی و محصول بازخوانی‌های مدرن است. واقعیت تاریخی جایی میان این دو تصویر قرار دارد.
آنچه با اطمینان بیشتری می‌توان گفت این است که کوروش دوم، مشهور به کوروش بزرگ، در سده ششم پیش از میلاد قدرت گرفت، حکومت ماد را شکست داد، لیدی را به قلمرو خود افزود، بابل را تصرف کرد و پایه‌های شاهنشاهی هخامنشی را بنا گذاشت؛ دولتی که جانشینان او آن را به بزرگ‌ترین امپراتوری شناخته‌شده جهان آن روز تبدیل کردند. منابع تاریخی تاریخ تولد او را دقیق ثبت نکرده‌اند، اما زمان مرگش معمولاً حدود ۵۳۰ پیش از میلاد دانسته می‌شود.
نکته مهم اینجاست که شناخت ما از کوروش بزرگ از یک منبع واحد نمی‌آید. کتیبه‌های بابلی، استوانه کوروش، رویدادنامه نبونعید، نوشته‌های یونانیانی مانند هرودوت، گزنفون و آریان و همچنین برخی متون کتاب مقدس هرکدام تصویری متفاوت از او ارائه می‌کنند. بعضی از این منابع هم‌زمان یا نزدیک به دوره کوروش نوشته شده‌اند و برخی چند قرن پس از او؛ بنابراین تاریخ‌نگار حرفه‌ای نمی‌تواند همه جزئیات آنها را با درجه اعتبار یکسان بپذیرد.
همین مسئله منشأ بسیاری از افسانه‌های مشهور درباره کوروش است.
برای مثال داستان کودکی که قرار بوده به فرمان آستیاگ، پادشاه ماد، کشته شود اما جان سالم به در می‌برد و سرانجام همان پادشاه را شکست می‌دهد، در روایت هرودوت دیده می‌شود. این داستان جذاب است، اما عناصر آشکار افسانه‌ای و فولکلوریک دارد و نمی‌توان تمام جزئیات آن را مانند یک گزارش تاریخی معاصر پذیرفت. پژوهشگران درباره حتی نسبت خانوادگی کوروش با خاندان سلطنتی ماد نیز اتفاق نظر مطلق ندارند.
این نخستین نکته‌ای است که هنگام خواندن تاریخ کوروش باید به یاد داشت: کوروش تاریخی با کوروش افسانه‌ای کاملاً یکسان نیست.
کوروش چگونه قدرت گرفت؟
کوروش ابتدا فرمانروای انشان و پارس بود. در حدود ۵۵۰ پیش از میلاد، آستیاگ پادشاه ماد شکست خورد و مرکز قدرت در فلات ایران تغییر کرد. چند سال بعد نوبت لیدی، یکی از قدرت‌های مهم آسیای صغیر، رسید و سپس نگاه کوروش به بین‌النهرین و مهم‌ترین شهر سیاسی و مذهبی آن منطقه یعنی بابل معطوف شد.
با این فتوحات قلمرویی شکل گرفت که از آسیای مرکزی و بخش‌هایی از شبه‌قاره هند تا آسیای صغیر امتداد پیدا می‌کرد. وسعت نهایی شاهنشاهی هخامنشی البته در دوره داریوش یکم بیشتر شد، بنابراین این ادعای رایج که تمام قلمرو عظیم هخامنشیان شخصاً به دست کوروش فتح شد دقیق نیست.
اما اهمیت کوروش فقط در تعداد فتوحاتش نبود. راز ماندگاری نام او را باید تا حد زیادی در شیوه تثبیت قدرت پس از پیروزی جست‌وجو کرد.
کوروش بزرگ و فتح بابل؛ واقعاً بدون جنگ وارد شهر شد؟
یکی از جذاب‌ترین فصل‌های زندگی کوروش بزرگ فتح بابل در سال ۵۳۹ پیش از میلاد است؛ رویدادی که ارتباط مستقیمی نیز با ماجرای ۷ آبان و روز کوروش دارد.
روایت عمومی معمولاً این‌گونه خلاصه می‌شود که کوروش بدون جنگ بابل را فتح کرد. این جمله هم درست است و هم اگر بدون توضیح بیان شود، گمراه‌کننده.
اسناد بابلی نشان می‌دهند پیش از سقوط بابل جنگ وجود داشته است. سپاه ایران با نیروهای بابلی در منطقه اوپیس درگیر شد. پس از آن، سیپار سقوط کرد و نیروهای تحت فرمان کوروش وارد بابل شدند. با این حال شواهد موجود نشان نمی‌دهد که خود شهر بابل در جریان ورود نیروهای ایرانی شاهد یک نبرد ویرانگر خیابانی یا محاصره خونین بوده باشد. منابع بابلی از ورود نیروها به شهر بدون نبرد جدی سخن می‌گویند و بررسی‌های باستان‌شناختی نیز نشانه‌ای از یک لایه تخریب گسترده مربوط به این فتح نشان نداده است.
بنابراین عبارت دقیق‌تر چنین است: فتح امپراتوری بابل بدون جنگ نبود، اما خود شهر بابل ظاهراً بدون یک نبرد ویرانگر به دست نیروهای کوروش افتاد.
این تمایز کوچک، یکی از همان جزئیاتی است که تاریخ را از شعار جدا می‌کند.
کوروش نیز شخصاً همان روز وارد بابل نشد. طبق رویدادنامه نبونعید، سپاه او پیش‌تر وارد شهر شده بود و کوروش در روز سوم ماه بابلی «آراهسامنو» وارد بابل شد؛ تاریخی که پژوهش‌های گاه‌شماری آن را برابر با ۲۹ اکتبر ۵۳۹ پیش از میلاد محاسبه کرده‌اند. اینجاست که پای هفتم آبان به داستان باز می‌شود.
۷ آبان و کوروش بزرگ؛ روز کوروش از کجا آمده است؟
امروز ۷ آبان در میان بسیاری از علاقه‌مندان تاریخ ایران با عنوان «روز کوروش» یا «روز بزرگداشت کوروش» شناخته می‌شود. بااین‌حال برای روایت دقیق و کم‌حاشیه تاریخی باید دو نکته روشن گفته شود: هفتم آبان در تقویم رسمی ایران عنوان رسمی «روز کوروش» ندارد و این تاریخ نیز زادروز کوروش نیست.
تاریخ تولد دقیق کوروش اساساً در منابع باستانی مشخص نشده است. ارتباط هفتم آبان با او عمدتاً به ورود کوروش به بابل در سال ۵۳۹ پیش از میلاد بازمی‌گردد؛ رویدادی که بر اساس تبدیل تقویم بابلی به گاه‌شماری ژولیانی در ۲۹ اکتبر قرار می‌گیرد.
این نکته اهمیت زیادی دارد، زیرا در فضای مجازی گاهی عباراتی مانند «زادروز کوروش در هفتم آبان» یا «روز جهانی کوروش که از سوی سازمان ملل ثبت شده» منتشر می‌شود؛ ادعاهایی که برای آنها سند تاریخی یا ثبت رسمی معتبر بین‌المللی وجود ندارد.
هفتم آبان را دقیق‌تر می‌توان یک مناسبت فرهنگی و غیررسمی مرتبط با یاد کوروش بزرگ دانست.
جذابیت تاریخی این روز نیز اتفاقاً نیازی به افسانه‌سازی ندارد. ورود کوروش به بابل یکی از نقاط عطف تاریخ خاور نزدیک بود: دولت نوبابلی پایان یافت و بابل وارد ساختار سیاسی هخامنشی شد.
در ایران معاصر نیز شخصیت کوروش در دوره‌های مختلف با خوانش‌های فرهنگی، تاریخی و سیاسی متفاوتی مواجه شده است. پژوهش‌های دانشگاهی نشان می‌دهند که تصویر مدرن کوروش بارها متناسب با فضای فکری هر دوره بازتفسیر شده است؛ به همین دلیل برای شناخت او بهتر است میان کوروشِ سده ششم پیش از میلاد و معنایی که نسل‌های بعد به نام او داده‌اند تمایز قائل شد.
منشور کوروش؛ نخستین منشور حقوق بشر یا تبلیغات یک پادشاه؟
هیچ بحثی درباره کوروش بزرگ به اندازه «منشور حقوق بشر کوروش» جنجالی نیست.
شیئی که امروز به نام منشور یا استوانه کوروش شناخته می‌شود یک استوانه گِلی با نوشته‌ای به زبان اکدی و خط میخی بابلی است. این اثر پس از فتح بابل تهیه شد و در سال ۱۸۷۹ میلادی طی حفاری‌های هرمزد رسام در بابل کشف شد. امروزه اصل آن در موزه بریتانیا نگهداری می‌شود.
در متن استوانه، حکومت نبونعید به‌شدت نکوهش می‌شود و پیروزی کوروش با خواست مردوک، خدای بزرگ بابل، مشروعیت پیدا می‌کند. متن از بازگرداندن پیکره برخی خدایان به شهرهایشان، بازسازی نیایشگاه‌ها و بازگشت گروه‌هایی از مردم به سکونتگاه‌هایشان سخن می‌گوید.
از همین بخش‌هاست که تصویر کوروش به‌عنوان فرمانروایی مداراگر تقویت شده است. اما آیا استوانه کوروش واقعاً «اولین منشور حقوق بشر جهان» است؟ پاسخ دانشگاهی ساده نیست، اما در معنای دقیق حقوقی امروز: خیر.
مفهوم مدرن «حقوق بشر» بر حقوق فردی جهان‌شمول، برابری حقوقی افراد و محدودیت قدرت دولت استوار است؛ دستگاه مفهومی‌ای که در جهان باستان به شکل امروزی وجود نداشت. پژوهشگران آشورشناسی نیز هشدار داده‌اند که نباید مفاهیم قرن بیستم و بیست‌ویکم را عیناً به یک کتیبه سلطنتی مربوط به ۲۵ قرن پیش منتقل کرد.
موزه متروپولیتن نیز توضیح می‌دهد که شهرت استوانه به‌عنوان «نخستین اعلامیه حقوق بشر» عمدتاً در دوران معاصر گسترش یافت و این متن در اصل با هدف تدوین مجموعه‌ای جهان‌شمول از حقوق انسانی نوشته نشده بود.
این البته به معنای بی‌اهمیت بودن استوانه نیست.
برعکس، اهمیت تاریخی آن زمانی بیشتر می‌شود که آن را همان چیزی ببینیم که واقعاً بوده است: سندی از سیاست سلطنتی و مشروعیت‌بخشی در بابل که در آن پادشاه فاتح خود را احیاکننده نظم، آیین‌های محلی و آرامش جامعه معرفی می‌کند.
استوانه کوروش هم می‌تواند تبلیغات سیاسی یک شاه باستانی باشد و هم سندی ارزشمند درباره سیاست‌های واقعی او. این دو الزاماً یکدیگر را نفی نمی‌کنند. در دنیای باستان تقریباً تمام کتیبه‌های سلطنتی با هدف نمایش مشروعیت پادشاه نوشته می‌شدند؛ اما همین کتیبه‌ها اطلاعاتی واقعی درباره سیاست و جامعه زمان خود نیز در اختیار ما قرار می‌دهند.
حتی ایروینگ فینکل، متخصص برجسته خط میخی و از کارشناسان استوانه کوروش در موزه بریتانیا، تأکید کرده است که اطلاق مفهوم مدرن حقوق بشر به متن باستانی از نظر تاریخی مسئله‌دار است؛ بااین‌حال او نیز به اهمیت نمادینی که این اثر در جهان مدرن پیدا کرده توجه دارد.
پس شاید دقیق‌ترین جمله این باشد:
استوانه کوروش «اعلامیه جهانی حقوق بشر» به مفهوم امروزی نیست، اما یکی از مهم‌ترین اسناد باقی‌مانده درباره سیاست یک پادشاه باستانی در مواجهه با مردمان، معابد و سنت‌های سرزمین فتح‌شده است.
همین واقعیت به‌اندازه کافی جذاب است و برای بزرگ نشان دادن کوروش نیازی به تغییر تاریخ وجود ندارد.
آرامگاه کوروش در پاسارگاد؛ بنایی ساده برای بنیان‌گذار یک امپراتوری
اگر استوانه کوروش مشهورترین شیء مرتبط با او باشد، آرامگاه کوروش مشهورترین بنای منتسب به اوست.
مقبره‌ای سنگی در دشت مرغاب فارس، در مجموعه باستانی پاسارگاد، قرن‌هاست در مقابل باد و آفتاب ایستاده است. این بنا روی سکویی پلکانی ساخته شده و در بالاترین بخش آن اتاقکی سنگی با سقف شیروانی قرار دارد. سادگی حیرت‌آور ساختمان با تصویری که از فرمانروای یک امپراتوری عظیم انتظار داریم تضاد جالبی دارد.
پاسارگاد نخستین مرکز دودمانی هخامنشی بود و بقایای کاخ‌ها، باغ‌ها، محوطه‌های سلطنتی و آرامگاه کوروش در آن باقی مانده است. یونسکو پاسارگاد را در سال ۲۰۰۴ در فهرست میراث جهانی ثبت کرد و این مجموعه را از نخستین نمونه‌های برجسته معماری سلطنتی هخامنشی و شاهدی مهم بر تمدن ایران باستان می‌داند.
اما از کجا مطمئن هستیم که این بنا آرامگاه کوروش است؟
روی ساختمان امروزی کتیبه‌ای که صراحتاً بنویسد «این آرامگاه کوروش است» وجود ندارد. هویت بنا از ترکیبی از شواهد تاریخی، جغرافیایی و باستان‌شناختی به دست آمده است.
آریان، نویسنده یونانی-رومی سده دوم میلادی، بر اساس گزارش آریستوبولوس ــ یکی از همراهان اسکندر مقدونی ــ آرامگاه کوروش را توصیف می‌کند. شرح او از سکوی سنگی، اتاق آرامگاه و محل قرارگیری آن با بنای پاسارگاد سازگاری قابل‌توجهی دارد. استرابون نیز اطلاعات مشابهی نقل کرده است. به همین دلیل انتساب این بنا به کوروش در پژوهش‌های تاریخی و باستان‌شناختی به‌طور گسترده پذیرفته شده است.
طبق گزارش‌های کلاسیک، درون آرامگاه تابوتی منسوب به کوروش، تخت یا بستر و اشیای سلطنتی وجود داشته است. زمانی که اسکندر مقدونی در قرن چهارم پیش از میلاد از محل بازدید کرد، گزارش شد که آرامگاه مورد دستبرد قرار گرفته و او دستور مرمت آن را داده است.
چرا آرامگاه کوروش «مشهد مادر سلیمان» نامیده می‌شد؟
یکی از جذاب‌ترین بخش‌های سرگذشت آرامگاه کوروش مربوط به قرن‌ها بعد از سقوط هخامنشیان است.
با گذشت زمان، شناخت دقیق هویت بسیاری از بناهای هخامنشی فراموش شد. آرامگاه کوروش در دوره اسلامی برای مدتی با نام‌هایی مانند «مشهد مادر سلیمان» شناخته می‌شد. پژوهش‌های تاریخی نشان می‌دهد این نام محلی قرن‌ها برای بنا استفاده می‌شده است.
این ماجرا یادآور یک واقعیت مهم است: حافظه تاریخی همیشه خطی نیست. یک بنا ممکن است هویت اولیه خود را در ذهن جامعه از دست بدهد، معنایی تازه پیدا کند و قرن‌ها بعد دوباره با کمک باستان‌شناسی و منابع تاریخی شناسایی شود.
پاسارگاد فقط آرامگاه کوروش نیست
یکی از اشتباهات رایج این است که پاسارگاد را صرفاً محل مقبره کوروش بدانیم.
پاسارگاد یک مجموعه شهری و سلطنتی گسترده شامل بقایای کاخ‌ها، دروازه، تالار بارعام، باغ‌های سلطنتی و سکوی مستحکم معروف به تل تخت است. یونسکو مساحت محدوده اصلی ثبت‌شده آن را حدود ۱۶۰ هکتار اعلام کرده است.
طراحی باغ‌های پاسارگاد نیز اهمیت ویژه‌ای دارد. الگوی بخش‌بندی‌شده باغ سلطنتی که در این مجموعه دیده می‌شود، در روند شکل‌گیری سنت باغ ایرانی اهمیت زیادی پیدا کرد و یونسکو پاسارگاد را یکی از نخستین نمونه‌های مهم این سنت می‌داند.
به بیان ساده، بازدید از آرامگاه کوروش بدون شناخت پاسارگاد مثل دیدن یک صفحه از کتابی چندصدصفحه‌ای است.
کوروش بزرگ میان واقعیت و افسانه؛ چند پرسش جنجالی
شاید جذاب‌ترین راه شناخت کوروش بزرگ بررسی ادعاهایی باشد که بارها درباره او تکرار شده‌اند.
آیا کوروش نخستین پادشاه ایران بود؟
خیر.
قرن‌ها پیش از کوروش، حکومت‌ها و پادشاهی‌های مختلفی در جغرافیای ایران وجود داشتند؛ از ایلام گرفته تا مادها و حکومت‌های محلی دیگر.
آنچه کوروش را متمایز می‌کند، نقش او به‌عنوان بنیان‌گذار شاهنشاهی هخامنشی است، نه «اولین پادشاه تاریخ ایران».
آیا کوروش زرتشتی بود؟
پاسخ قطعی نداریم.
در میان پژوهشگران اختلاف‌نظر وجود دارد. برخی نشانه‌های فرهنگی و مذهبی دوره او را با سنت زرتشتی مرتبط می‌دانند و برخی معتقدند مدارک کافی برای اثبات زرتشتی بودن شخص کوروش وجود ندارد. رفتار او در بابل نیز نشان می‌دهد که دست‌کم در سیاست حکومتی، خدایان و سنت‌های مذهبی مردم فتح‌شده را به رسمیت می‌شناخت.
به همین دلیل جمله «کوروش قطعاً زرتشتی بود» بیش از آنکه یک واقعیت اثبات‌شده باشد، یک فرض تاریخی مورد بحث است.
آیا کوروش برده‌داری را لغو کرد؟
مدرک معتبری وجود ندارد که نشان دهد کوروش برده‌داری را در سراسر قلمرو خود لغو کرده باشد.
این ادعا بیشتر در ترجمه‌ها و متن‌های اینترنتی متأخر دیده می‌شود و در متن اصلی استوانه کوروش چنین فرمان عمومی‌ای وجود ندارد. پژوهشگران درباره انتشار ترجمه‌های غیرمعتبر و افزودن مفاهیمی که در متن اصلی استوانه نیست هشدار داده‌اند.
این موضوع شاید یکی از مهم‌ترین مثال‌ها درباره تفاوت کوروش تاریخی با کوروش فضای مجازی باشد.
آیا کوروش یهودیان را آزاد کرد؟
این موضوع پیچیده‌تر است.
سیاست هخامنشیان در بازگرداندن گروه‌هایی از جمعیت‌ها و احیای مراکز مذهبی پس از فتح بابل در منابع مختلف بازتاب پیدا کرده است. متون عبری نیز کوروش را با احترام ویژه یاد می‌کنند و او در کتاب اشعیا جایگاهی کم‌نظیر دارد. بااین‌حال استوانه کوروش به‌طور مشخص از یهودیان یا اورشلیم نام نمی‌برد؛ بنابراین اتصال مستقیم هر جمله استوانه به ماجرای بازگشت یهودیان، بدون اشاره به تفاوت منابع، ساده‌سازی تاریخ است.
کوروش چگونه مُرد؟
اینجا نیز قطعیت تاریخی کم می‌شود.
هرودوت داستان مشهور نبرد کوروش با ماساژت‌ها و ملکه تهم‌رییش را نقل می‌کند. منابع دیگر روایت‌های متفاوتی دارند. پژوهشگران مدرن معمولاً وقوع مرگ کوروش در جریان لشکرکشی شرقی را محتمل می‌دانند، اما جزئیات دقیق آن قابل اثبات نیست. آنچه با اطمینان بیشتری می‌توان گفت این است که سنت تاریخی دفن او در پاسارگاد بسیار قدیمی است.
داستان سر بریده کوروش و انداختن آن در ظرف خون یکی از مشهورترین تصاویر تاریخ باستان است، اما باید آن را روایت هرودوت دانست، نه گزارش اثبات‌شده پزشکی قانونی از مرگ کوروش.
این تفاوت کوچک در واژه‌ها برای یک مقاله تاریخی معتبر بسیار مهم است.
میراث کوروش بزرگ؛ چرا هنوز درباره او بحث می‌کنیم؟
شاید مهم‌ترین پرسش درباره کوروش بزرگ این نباشد که دقیقاً چند سرزمین را فتح کرد یا آرامگاهش چند پله دارد؛ پرسش مهم‌تر این است که چرا پس از حدود ۲۵ قرن هنوز نام او این اندازه زنده است.
بخشی از پاسخ به وسعت حکومتی بازمی‌گردد که بنیان گذاشت. شاهنشاهی هخامنشی نخستین قدرت سیاسی ایرانی بود که سرزمین‌ها و جوامع بسیار متنوعی را در مقیاسی عظیم در یک ساختار امپراتوری گرد آورد. معماری پاسارگاد نیز تلفیقی از عناصر فرهنگی مختلف قلمرو تازه را نشان می‌دهد.
بخش دیگر ماجرا به تصویری مربوط است که منابع غیرایرانی از کوروش باقی گذاشته‌اند.
این نکته واقعاً قابل توجه است که یک فرمانروای فاتح در برخی منابع مردمانی که مغلوب حکومتش شده بودند نیز تصویری مثبت دارد. متون بابلی او را در قالب مشروعیت سیاسی و مذهبی بابل معرفی می‌کنند؛ متون یهودی جایگاهی ویژه برای او قائل‌اند و گزنفون قرن‌ها بعد در «کوروش‌نامه» او را الگویی برای فرمانروایی تصویر می‌کند.
البته هیچ‌کدام از این منابع بی‌طرف به معنای مدرن کلمه نیستند. هر متن هدف، مخاطب و زمینه تاریخی خودش را دارد.
شاید دقیقاً به همین دلیل مطالعه کوروش جذاب است.
او نه قدیسی خارج از تاریخ بود و نه صرفاً یک کشورگشای معمولی. او فرمانروایی متعلق به جهان خشن سیاسی سده ششم پیش از میلاد بود که امپراتوری‌اش با جنگ و فتح شکل گرفت، اما در عین حال شواهد قابل توجهی از سیاست سازگاری با سنت‌های جوامع مغلوب، استفاده از ساختارهای محلی و احترام عملی به مراکز مذهبی آنها برجای گذاشت.
اگر تاریخ را بدون قهرمان‌سازی و بدون تخریب بخوانیم، کوروش حتی جذاب‌تر می‌شود.
در چنین روایتی نیازی نیست او را مخترع حقوق بشر مدرن، لغوکننده جهانی برده‌داری یا شخصیت بی‌خطای افسانه‌ای معرفی کنیم. دستاوردهای تاریخی مستند او به‌اندازه کافی بزرگ هستند.
آرامگاه کوروش در پاسارگاد نیز شاید بهترین نماد این تناقض باشد: بنایی کوچک و کم‌تزئین برای مردی که یکی از بزرگ‌ترین تحولات سیاسی جهان باستان را آغاز کرد.
برای علاقه‌مندان پادکست تاریخی و شنوندگان پادکست فارسی نیز داستان کوروش یکی از بهترین نمونه‌ها برای فهم تفاوت میان تاریخ، حافظه جمعی و اسطوره است. هر بار که ادعایی عجیب درباره کوروش شنیده می‌شود، یک سؤال ساده می‌تواند نقطه شروع باشد: «منبع این ادعا چیست و چند سال بعد از زندگی کوروش نوشته شده است؟»
همین پرسش ساده بخش بزرگی از افسانه‌ها را کنار می‌زند.
در نهایت، ۷ آبان فرصتی مناسب برای خواندن دوباره تاریخ کوروش است؛ نه برای ساختن چهره‌ای دست‌نیافتنی و نه برای کوچک شمردن شخصیتی که تأثیرش بر تاریخ منطقه انکارشدنی نیست.
کوروش بزرگ بیش از آنکه به افسانه نیاز داشته باشد، به خواندن دقیق منابع نیاز دارد.
و شاید جذاب‌ترین واقعیت درباره او همین باشد: بعد از دو هزار و پانصد سال، هنوز میان چند سطر خط میخی، یک آرامگاه سنگی در دشت فارس و روایت‌هایی که نسل به نسل تغییر کرده‌اند، بخش‌هایی از زندگی یکی از مشهورترین فرمانروایان جهان باستان همچنان ناشناخته مانده است.
