پزشک احمدی (احمد احمدی) یکی از مرموزترین و مخوف‌ترین چهره‌های تاریخ ایران در دوره سلطنت رضاشاه بود. او که فرزند محمدعلی و متولد سال ۱۲۶۶ در تبریز بود، با کمترین سواد پزشکی وارد دستگاه شهربانی شد و در نهایت به «طبیب مخصوص زندان قصر» تبدیل گشت. احمدی در سال ۱۳۱۰ به تهران آمد و پس از مدتی در بیمارستان سپه (احمدیه) به کار پرستاری پرداخت. در جوانی از طریق فروش دارو و تجربه عملی در مداوای بیماران، دانش پزشکی خود را تقویت کرد تا جایی که توانست به موقعیت‌های عالی شهربانی راه یابد. در دوران رکن‌الدین مختار و پیش از او آیرم بر شهربانی، او به جایگاه حساسی دست یافت که به‌ظاهر فقط معدودی از مقامات عالی‌رتبه از کارهای او مطلع بودند. اطلاعات تاریخی نشان می‌دهد که پس از انتقال به بخش درمانگاه زندان قصر، احمدی به تدریج به ابزاری ترسناک در سرکوب مخالفان حکومت رضاشاه بدل شد.
- ۱۲۶۶ (سال تولد): احمد احمدی در تبریز متولد شد. در نوجوانی به کار فروش دارو پرداخت.
- ۱۳۰۷: پس از اقامت کوتاه در مشهد و تجربه داروسازی، به تهران آمد و به‌عنوان پرستار در بیمارستان سپه مشغول شد.
- ۱۳۱۰: به شهربانی تهران منتقل و به‌طور نامشخص به کار پزشکی زندان قصر گماشته شد. عنوان «پزشک احمدی» از همین دوره در محافل شهربانی رواج یافت.
- ۱۳۱۰–۱۳۲۰: در سلول‌های زندان قصر، مخالفان سیاسی بسیاری توسط او کشته شدند. او به‌ویژه با تزریق آمپول هوا یا آمپول آب داغ، زندانیان محکوم به اعدام را به قتل می‌رساند.
- شهریور ۱۳۲۰: با حمله متفقین به ایران و برکناری رضاشاه، احمدی به عراق گریخت. ایران تیمورتاش (فرزند یکی از قربانیان به نام تیمورتاش) پس از جستجوی فراوان سرانجام او را در عراق یافت و به‌دست مقامات ایران سپرد.
- ۱۳۲۱–۱۳۲۲: احمدی در دادگاه‌های دیوان جنایی تهران محاکمه شد. او متهم به قتل عمدی و سازمان‌یافته چندین زندانی سیاسی سرشناس بود. در ۳۰ بهمن ۱۳۲۲ با حکم دادگاه عالی، قاتل عمدی چند نفر از جمله محمد فرخی یزدی و جعفرقلی‌خان سردار اسعد شناخته شد و به اعدام محکوم گردید.
احمد احمدی به رغم عنوان پزشکی که داشت، در عمل صلاحیت رسمی پزشکی نداشت و در امور درمانی هیچ‌گاه مورد آزمون واقع نشد. بر اساس اسناد موجود، رفتار او در زندان قصر در ابتدا با وقار و خشوع همراه بود؛ او ورد تسبیح می‌گفت و کتاب قرآن و ویولن همراه داشت تا چهره‌ای «مقدس» از خود نشان دهد. اما همین چهره آرام و متواضع پوشالی، پس از مدتی پرده از جنایتی هولناک برداشت. پزشک احمدی خود بعدها در مصاحبه یا خاطراتش اعتراف کرد که افراد باهوش در این کشور تحت فشار قرار می‌گیرند و او عمداً خود را نادان نشان می‌داد تا از قتل عام‌ها جان سالم به در ببرد. این اظهارات او به وضوح نشان می‌دهد که وی از نفس واقعی عملکرد خود و همدستانش باخبر بود.
جنایات پزشک احمدی در زندان قصر
پزشک احمدی در دوران فعالیت خود بارها به‌عنوان «قاتل فراری» خبرساز شد. او تحت فرمان دو رئیس شهربانی به‌نام آیرم و سپس رکن‌الدین مختار خدمت می‌کرد و امکانات و اختیارات گسترده‌ای داشت. در کتاب‌های تاریخ آن دوره، عملکرد او با سرداران مخوف تاریخ مقایسه شده است؛ مثلاً در برخی منابع «علی بهرامی» او را برابر هیملر و لاورنتی بریا – روسای مخوف پلیس مخفی آلمان و شوروی – توصیف کرده که «هرگز پزشکی نبودند» اما پزشک احمدی با تحصیلات به‌ظاهر کم، مهارت کشتار اسرارآمیزی داشت.
این پزشک شهربانی در بیمارستان زندان قصر، بیش از همه زندانیان سیاسی مشهور آن عصر را به قتل رساند. از جمله قربانیان متهمان مستقیم و مورد ادعای دادستان می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- محمد فرخی یزدی: شاعر و فعال سیاسی که در زندان قصر درگذشت. پزشک احمدی به قتل این زندانی متهم شد.
- جعفرقلی‌خان سردار اسعد: از رجال مشهور عصر قاجار و رضاشاه، که در حبس به قتل رسید. خانواده و وکلای وی پزشک احمدی را عامل اصلی مرگش معرفی کردند.
- ابراهیم یا تقی ارانی: از رهبران گروه کمونیستی مشهور «پنجاه و سه نفر»، که در زندان قصر تحت عمل احمدی قرار گرفت.
- عبدالحسین تیمورتاش: وزیر دربار رضاشاه و از نزدیکان او، که پس از فرار از ایران در عراق به‌سر می‌برد. پسرش، ایران تیمورتاش، با تلاش شبانه‌روزی پزشک احمدی را در بغداد یافت و تسلیم مقامات ایرانی کرد.
- آخوند صولت‌الدوله قشقایی: برادر مشروطه‌خواهان قشقایی و مدتی زندانی در قصر.
- حبسهای مهم دیگر: خان باباخان اسعد (برادر سردار اسعد)، و کسانی مانند حاج معتمدی (از وابستگان دربار) نیز از دیگر متوفیان مشکوک در دوران اقتدار احمدی بودند.
روش قتل در اغلب این موارد مشابه بود: تزریق هوای فشرده یا آمپول آب جوش به بدن زندانی. گفته شده که بسیاری از قربانیان با همین روش جان باختند، در حالی که گزارش رسمی ابتدا فوت طبیعی یا بیماری می‌داد. پس از شهریور ۱۳۲۰، افشای این جنایات به یک بحث عمومی تبدیل شد و اسناد و شواهدی نظیر نامه‌های مخفی زندانیان کشف گردید تا ابعاد این قتل‌ها روشن‌تر شود.
محاکمه و اعدام پزشک احمدی
با سقوط رضا شاه و شکل‌گیری نسبی آزادی‌های سیاسی، پرونده پرونده‌کشی‌های قصر به جریان افتاد. در تابستان ۱۳۲۱ محاکمه متهمان بزرگ شهربانی (از جمله مختار و برخی افسران بلندپایه) آغاز شد. احمد احمدی که در عراق به سر می‌برد، دستگیر و به‌زودی به ایران بازگردانده شد. دادگاه دیوان عالی جنایی اتهامات سنگینی علیه او ترتیب داد. پزشک احمدی تمامی اتهامات را انکار کرد اما شواهد و شهادت‌ها علیه او قوی بودند.
پس از جلسات متعدد دادگاه و دفاعیات وکلای مختلف، در ۳۰ بهمن ۱۳۲۲ حکم اعدام پزشک احمدی صادر شد. بنا بر گزارش شاهدان عینی، وی در مراسم اعدام هم علیه نظامیان شهربانی وقت لب به سخن گشود و اعلام کرد «گناه من اجرای دستورات عالی‌رتبه بود» و حتی عمده تقصیر را متوجه رکن‌الدین مختار و خود رضاشاه دانست. بالاخره احمد احمدی صبح روز ۳۰ بهمن ۱۳۲۲ (سال‌شماری ایرانی) در میدان توپخانه تهران تیرباران شد تا پرده از چهره یکی از شوم‌ترین جنایات عصر پهلوی برداشته شود. گفته می‌شود او در کنار مجسمه رضاشاه اعدام گردید، نمادی تلخ از سرگذشت کسی که سال‌ها «به فرمان شاه» عمل می‌کرد اما در پایان کشتاری بی‌صاحب به حساب آمد.
روایات تاریخی و خاطرات بازماندگان قتل‌های قصر، پزشک احمدی را یک شخصیت مرموز و هراس‌انگیز معرفی کرده‌اند. او در کتاب‌های تاریخ و خاطرات عصر رضاشاه، نمونه‌ای از پزشک-قاتل یاد شده است. حتی کتاب «یادداشت‌های زندان» به قلم یکی از زندانیان سیاسی آن دوران، نام پزشک احمدی را در کنار سایر جلادان ذکر کرده است. بسیاری از مورخان و پژوهشگران علت اصلی قدرت گرفتن وی را سکوت و شرایط اختناق زمان رضاشاه می‌دانند؛ در آن سال‌ها که نهادهای قضایی فعال نبودند و شایعات به اندازه واقعیات در اسناد نقش داشت، کسی جرأت نمی‌کرد به عملکرد او اعتراض کند.
پزشک احمدی در منابع تاریخی و پادکست‌های فارسی
داستان زندگی و جنایت‌های پزشک احمدی همواره مورد توجه پژوهشگران تاریخ معاصر ایران بوده است. مقالات و کتاب‌های گوناگونی درباره او نوشته شده که جزئیات رفتار او را بررسی می‌کنند. همچنین پادکست راوکده (رسانه روایت محور تاریخ و زندگینامه) در چند قسمت جداگانه به موضوع پزشک احمدی پرداخته است. این پادکست‌ها در قالب «پادکست تاریخی» به شنوندگان فارسی زبان عرضه شده‌اند و با تحقیق و مستندسازی، تصویری کامل از نحوه عملکرد وی ارائه می‌دهند. در این پادکست‌ها به‌تفصیل به پرسش‌هایی مانند انگیزه‌های احمدی، چگونگی دادگاه و جزئیات اعدام او پاسخ داده شده است.
شرکت در این پادکست‌ها که هر ماه یک اپیزود صوتی و چند ویدئوکست تصویری منتشر می‌کنند، برای دوستداران تاریخ معاصر ایران مفید است. به همین دلیل توصیه می‌شود علاقه‌مندان علاوه بر خواندن این مقاله، نسخه صوتی پادکست فارسی راوکده در مورد «پزشک احمدی» را نیز بشنوند. فضای روایت مستند این پادکست تاریخی، تحلیل کارشناسان را در کنار اسناد و عکس‌های آرشیوی قرار می‌دهد و به شنوندگان کمک می‌کند تا ابعاد مختلف ماجرا را درک کنند.
به پایان این بررسی نزدیک می‌شویم؛ اما یک یادآوری مهم در پایان این مقاله ضروری است: برای مشاهده ویدئوکست کامل زندگی پزشک احمدی و جزئیات بیشتر این سرگذشت در قالب یک روایت مستند تصویری، می‌توانید به کانال‌های راوکده در آپارات و یوتیوب مراجعه کنید. این ویدئوکست شامل مستندی جذاب درباره پزشک احمدی و دوران تاریک زندان قصر رضاشاهی است. دعوت می‌کنیم این مستند را تماشا کنید تا عمق بیشتری از سرنوشت جنجالی این پزشک قاتل را دریابید.
