ابوالحسن بنی صدر؛ از ۱۱ میلیون رأی تا عزل و فرار از ایران | روایت مستند صعود و سقوط نخستین رئیس‌جمهور ایران

ابوالحسن بنی صدر کیست؟ از همدان تا رسیدن به سیاست

ابوالحسن بنی صدر یکی از بحث‌برانگیزترین شخصیت‌های تاریخ معاصر ایران است؛ سیاستمداری که در نخستین انتخابات ریاست‌جمهوری کشور نزدیک به ۱۱ میلیون رأی به دست آورد، اما تنها حدود شانزده ماه بعد ریاست‌جمهوری‌اش به پایان رسید و چند هفته بعد با یک هواپیمای نظامی ایران را ترک کرد. همین فاصله کوتاه میان پیروزی انتخاباتی و خروج از کشور، زندگی سیاسی او را به یکی از پرماجراترین فصل‌های سال‌های ابتدایی پس از انقلاب ۱۳۵۷ تبدیل کرده است.

هفدهم مهر، برابر با نهم اکتبر، سالروز درگذشت اوست. بنی‌صدر در ۹ اکتبر ۲۰۲۱، در ۸۸ سالگی و پس از یک دوره بیماری در بیمارستان پیتی‌سالپتریر پاریس درگذشت؛ چهار دهه پس از آنکه ایران را ترک کرده بود.

او در ۲۲ مارس ۱۹۳۳، برابر با دوم فروردین ۱۳۱۲، در استان همدان به دنیا آمد. پدرش، سید نصرالله بنی‌صدر، از روحانیان شناخته‌شده همدان بود. فضای خانوادگی مذهبی بود، اما ابوالحسن بنی‌صدر برخلاف انتظار معمول از فرزند چنین خانواده‌ای، تحصیلات دانشگاهی و سپس فعالیت سیاسی را انتخاب کرد. در سال‌های جوانی به جریان‌های ملی‌گرا نزدیک شد و از هواداران سیاسی محمد مصدق بود. فعالیت‌های دانشجویی و سیاسی او در دهه ۱۳۳۰ و اوایل دهه ۱۳۴۰ چند بار برایش دردسر ایجاد کرد و پس از حوادث سال ۱۳۴۲ ایران را به مقصد فرانسه ترک کرد.

بخش مهمی از شکل‌گیری شخصیت سیاسی بنی‌صدر در فرانسه اتفاق افتاد. او در دانشگاه پاریس و فضای دانشگاهی سوربن در زمینه اقتصاد و علوم اجتماعی تحصیل و پژوهش کرد و در همان دوران نوشته‌های متعددی درباره سیاست، اقتصاد، مذهب و استقلال منتشر کرد. درباره عنوان دقیق مدرک دانشگاهی نهایی او، منابع یکدست نیستند؛ بعضی زندگی‌نامه‌ها از تحصیل و تدریس او در سوربن سخن می‌گویند و برخی منابع دیگر تأکید می‌کنند که نسبت دادن یک مدرک دکترای مشخص به او نیازمند احتیاط است. آنچه تردیدی در آن وجود ندارد، اقامت طولانی او در فرانسه و فعالیت جدی دانشگاهی و سیاسی‌اش در آن سال‌هاست.

در همین دوره بود که نام اقتصاد توحیدی با بنی‌صدر پیوند خورد. او تلاش می‌کرد الگویی اقتصادی ارائه کند که از یک سو منتقد سرمایه‌داری و تمرکز ثروت باشد و از سوی دیگر با اقتصاد مارکسیستی نیز فاصله داشته باشد. کتاب «اقتصاد توحیدی» از مهم‌ترین آثار او در این حوزه بود و پژوهش‌های دانشگاهی درباره اقتصاد ایران نیز تأیید می‌کنند که این کتاب در رواج اصطلاح «اقتصاد توحیدی» در فضای آن دوره نقش جدی داشت. البته اینکه این نظریه تا چه اندازه قابلیت تبدیل‌شدن به یک برنامه اقتصادی اجرایی و منسجم را داشت، از همان زمان محل بحث بود.

یکی از نکات مهم در بررسی زندگی بنی‌صدر این است که نباید تمام تحولات اقتصادی سال‌های نخست پس از انقلاب را به شخص او نسبت داد. او مدتی مسئولیت‌های اقتصادی داشت و دیدگاه اقتصادی‌اش اثرگذار بود، اما برای مثال ملی‌شدن بانک‌ها بر اساس تصمیم شورای انقلاب انجام شد و بخشی از روندی بسیار گسترده‌تر در بازسازی ساختار اقتصادی کشور بود. بنابراین ادعاهایی مانند اینکه «تمام بانک‌ها یا صنایع ایران را بنی‌صدر شخصاً دولتی کرد» از نظر تاریخی بیش از حد ساده‌سازی‌شده است.

بنی‌صدر در سال ۱۳۴۰ با عذرا حسینی ازدواج کرد. حاصل این ازدواج سه فرزند به نام‌های فیروزه، زهرا و علی بود. خانواده او پس از حوادث سال ۱۳۶۰ نیز به‌تدریج به فرانسه رفتند و بنی‌صدر بخش عمده باقی‌مانده عمرش را در کنار خانواده و تحت تدابیر امنیتی در حومه پاریس سپری کرد.

با نزدیک‌شدن انقلاب ۱۳۵۷، بنی‌صدر که سال‌ها در فرانسه علیه حکومت پهلوی فعالیت کرده بود، در حلقه فعالان سیاسی پیرامون رهبر وقت انقلاب قرار گرفت. او در بهمن ۱۳۵۷ به ایران بازگشت و در مدت بسیار کوتاهی به یکی از چهره‌های شناخته‌شده سیاسی تبدیل شد. حضور در شورای انقلاب، مسئولیت در وزارت اقتصاد و دوره کوتاهی در وزارت امور خارجه، از جمله سمت‌های او پیش از ورود به رقابت ریاست‌جمهوری بود.

این صعود سیاسی با سرعتی کم‌سابقه اتفاق افتاد: کمتر از یک سال پس از بازگشت به ایران، ابوالحسن بنی صدر برای نخستین انتخابات ریاست‌جمهوری کشور نامزد شد.

ریاست جمهوری ابوالحسن بنی صدر؛ ۱۱ میلیون رأی، اقتصاد و جنگ

نخستین انتخابات ریاست‌جمهوری ایران در پنجم بهمن ۱۳۵۸، برابر با ۲۵ ژانویه ۱۹۸۰ برگزار شد. بنی‌صدر با اختلاف زیاد نسبت به رقبا پیروز انتخابات شد. آمارهای منتشرشده در منابع مختلف اندکی تفاوت دارند، اما مجموع آنها نشان می‌دهد که او حدود ۱۰.۷ تا ۱۰.۸ میلیون رأی، یعنی تقریباً ۷۶ درصد آرای مأخوذه را به دست آورد. به همین دلیل عبارت «۱۱ میلیون رأی بنی‌صدر» که در روایت‌های عمومی استفاده می‌شود، تقریب نزدیکی از نتیجه واقعی انتخابات است.

همین نتیجه انتخاباتی بعدها به یکی از مهم‌ترین عناصر هویت سیاسی بنی‌صدر تبدیل شد. او بارها بر پشتوانه رأی مستقیم خود تأکید می‌کرد، اما مشکل اساسی ریاست‌جمهوری‌اش این بود که ساختار سیاسی آن زمان، ریاست‌جمهوری را به‌تنهایی مرکز قدرت اجرایی قرار نمی‌داد.

بر اساس قانون اساسی وقت، کشور هم رئیس‌جمهور داشت و هم نخست‌وزیر. رئیس‌جمهور باید نخست‌وزیر را معرفی می‌کرد، اما مجلس نیز باید به او و کابینه رأی می‌داد. از سوی دیگر رئیس‌جمهور نه اختیار انحلال مجلس را داشت و نه می‌توانست به سادگی نخست‌وزیر را برکنار کند. همین ساختار، زمینه یک کشمکش طولانی میان ریاست‌جمهوری و اکثریت مجلس را فراهم کرد. دانشنامه ایرانیکا این اختلاف بر سر نخست‌وزیر و اعضای کابینه را یکی از مهم‌ترین بحران‌های ساختاری آن دوره می‌داند.

سرانجام محمدعلی رجایی به نخست‌وزیری رسید؛ انتخابی که بنی‌صدر از ابتدا با آن موافق نبود. اختلاف میان بنی‌صدر و رجایی فقط اختلاف دو شخصیت نبود. آنها درباره ترکیب دولت، حدود اختیارات رئیس‌جمهور و نخست‌وزیر، انتخاب وزرا و شیوه اداره کشور دیدگاه‌های متفاوتی داشتند. در نتیجه، بخشی از دوران کوتاه ریاست‌جمهوری بنی‌صدر در کشمکش دائمی میان نهاد ریاست‌جمهوری، دولت و مجلس گذشت.

در کنار این بحران سیاسی، کشور با دو رویداد بسیار بزرگ نیز روبه‌رو بود: ادامه ماجرای گروگان‌گیری سفارت آمریکا و سپس آغاز جنگ ایران و عراق در شهریور ۱۳۵۹. هر کدام از این دو مسئله به‌تنهایی برای یک دولت تازه‌تأسیس بحرانی جدی بود؛ ترکیب آنها با اختلافات داخلی، فضای سیاسی را پیچیده‌تر کرد.

بنی‌صدر در مقطعی فرماندهی کل قوا را نیز بر عهده داشت و در ماه‌های ابتدایی جنگ به‌طور مداوم به مناطق جنگی سفر می‌کرد. یکی از موضوعات جنجالی درباره کارنامه او، نحوه اداره جنگ و رابطه‌اش با ارتش و سپاه است. در روایت‌های سیاسی بعدی، طرف‌های مختلف مسئولیت ناکامی‌های نخستین ماه‌های جنگ را به یکدیگر نسبت داده‌اند؛ اما بررسی تاریخی نشان می‌دهد که نیروهای مسلح ایران در آن مقطع خود با تغییرات سازمانی گسترده، بحران فرماندهی و پیامدهای انقلاب روبه‌رو بودند. اختلاف بنی‌صدر با برخی فرماندهان و نهادهای نظامی واقعیت داشت، اما تبدیل تمام مشکلات میدان جنگ به نتیجه عملکرد یک فرد، تصویری بیش از حد ساده از شرایط پیچیده سال ۱۳۵۹ و ۱۳۶۰ ارائه می‌دهد.

از سوی دیگر، دیدگاه اقتصادی بنی‌صدر نیز همچنان محل مناقشه بود. منتقدانش او را دارای گرایش اقتصادی چپ‌گرایانه و دولت‌محور می‌دانستند؛ خود او اما نظریه‌اش را در چارچوب «اقتصاد توحیدی» توضیح می‌داد. در هر صورت، اقتصاد ایران در آن دوره فقط تحت تأثیر یک نظریه یا یک مقام نبود؛ تغییر مالکیت صنایع، ملی‌شدن بانک‌ها، آشفتگی پس از انقلاب، کاهش فعالیت‌های اقتصادی و سپس هزینه‌های جنگ همگی هم‌زمان بر اقتصاد اثر می‌گذاشتند. پژوهش تاریخی درباره بانکداری ایران نیز ملی‌شدن بانک‌ها را تصمیم ساختاری شورای انقلاب معرفی می‌کند، نه اقدام مستقل رئیس‌جمهور.

این تفکیک برای قضاوت بی‌طرفانه درباره ابوالحسن بنی صدر مهم است: نه می‌توان او را از تمام نتایج سیاست‌هایی که در شکل‌گیری‌شان نقش داشت جدا کرد و نه می‌توان تمام مشکلات اقتصادی و سیاسی آن دوره را به شخص او نسبت داد.

در ماه‌های پایانی سال ۱۳۵۹، اختلافات سیاسی از جلسات رسمی عبور کرد و علنی‌تر شد. سخنرانی‌ها، روزنامه‌ها و تجمعات به میدان رقابت جناح‌های مختلف تبدیل شدند و بنی‌صدر نیز آشکارا از آنچه کاهش اختیارات ریاست‌جمهوری و افزایش نفوذ رقبایش می‌دانست انتقاد می‌کرد. این فضای پرتنش در بهار ۱۳۶۰ به نقطه‌ای رسید که ادامه همکاری تقریباً ناممکن شده بود.

چرا بنی صدر عزل شد؟ از بحران سیاسی تا فرار تاریخی

پاسخ کوتاه به پرسش پرتکرار «چرا بنی صدر عزل شد؟» این است که عزل او نتیجه یک اختلاف منفرد نبود؛ مجموعه‌ای از بحران‌ها به‌تدریج روی هم انباشته شدند: اختلاف با نخست‌وزیر و اکثریت مجلس، نزاع بر سر تقسیم قدرت، تنش درباره شیوه اداره جنگ، سخنرانی‌های سیاسی تندتر، نزدیکی او در ماه‌های پایانی به سازمان مجاهدین خلق و از میان رفتن امکان مصالحه میان رئیس‌جمهور و بخش‌های اصلی ساختار سیاسی.

در خرداد ۱۳۶۰ ابتدا اختیار فرماندهی کل قوا از بنی‌صدر گرفته شد. اندکی بعد موضوع «عدم کفایت سیاسی» او در مجلس مطرح شد. در رأی‌گیری ۳۱ خرداد، از نمایندگان حاضر ۱۷۷ نفر به عدم کفایت سیاسی رأی مثبت، یک نفر رأی مخالف و ۱۲ نفر رأی ممتنع دادند. یک روز بعد، ریاست‌جمهوری بنی‌صدر رسماً پایان یافت.

به این ترتیب کسی که حدود هفده ماه پیش با نزدیک به ۱۱ میلیون رأی نخستین رئیس‌جمهور ایران شده بود، پیش از پایان دوره چهارساله‌اش از این مقام کنار رفت.

از همین نقطه یکی از عجیب‌ترین بخش‌های زندگی بنی‌صدر آغاز می‌شود.

او پیش از نهایی‌شدن عزل برای مدتی از انظار عمومی ناپدید شده بود و پس از برکناری نیز زندگی مخفیانه‌اش ادامه پیدا کرد. در این دوره، مسعود رجوی، رهبر وقت سازمان مجاهدین خلق، به یکی از نزدیک‌ترین متحدان سیاسی او تبدیل شده بود. منابع تاریخی و گزارش‌های همان زمان می‌گویند بنی‌صدر و رجوی چند هفته در تهران مخفی بودند تا اینکه طرح خروج آنها از ایران اجرا شد.

شب ۲۸ ژوئیه ۱۹۸۱، برابر با ششم مرداد ۱۳۶۰، بنی‌صدر و رجوی مخفیانه وارد یک فروند بوئینگ ۷۰۷ نیروی هوایی ایران شدند. خلبان هواپیما سرهنگ بهزاد معزی بود؛ خلبانی باتجربه که حدود دو سال و نیم قبل در آخرین سفر محمدرضاشاه پهلوی از ایران نیز خلبانی یکی از پروازهای مرتبط با خروج او را بر عهده داشت. هواپیما از ایران خارج شد و بامداد ۲۹ ژوئیه در پایگاه هوایی اِورو در فرانسه فرود آمد. فرانسه به بنی‌صدر پناهندگی سیاسی داد.

همین پرواز، یکی از ماندگارترین حاشیه‌های مربوط به بنی‌صدر را هم به وجود آورد: آیا بنی صدر با لباس زنانه از ایران فرار کرد؟

پاسخ مستند این است که این موضوع قطعی نیست. بعضی گزارش‌های رسمی منتشرشده در تهران در همان روزها ادعا کردند او با پوشش زنانه و پس از تغییر ظاهر از کشور خارج شده است. اما گزارش‌های دیگری که مدت کوتاهی بعد منتشر شدند، روایت متفاوتی ارائه دادند: پوشیدن لباس پرواز یا یونیفرم نظامی، تراشیدن سبیل و مخفی‌شدن در بخش‌هایی از هواپیما. خبرگزاری UPI حتی در گزارشی بر اساس گفت‌وگو با تکنسین‌های هواپیما نوشت که روایت آنها، گزارش اولیه درباره لباس زنانه را تأیید نمی‌کرد. مجله تایم نیز در روایت مفصل خود از لباس نظامی سخن گفت. بنابراین استفاده قطعی از جمله «بنی‌صدر با لباس زنانه فرار کرد» از نظر تاریخی دقیق نیست؛ درست‌تر آن است که گفته شود چنین ادعایی در آن زمان منتشر شد، اما روایت‌های مستقل و متناقضی درباره نحوه تغییر ظاهر او وجود دارد.

همین جزئیات نشان می‌دهد چرا ماجرای فرار بنی‌صدر هنوز پس از چند دهه جذابیت روایی دارد. یک رئیس‌جمهور عزل‌شده، رهبر یک سازمان سیاسی، یک خلبان نظامی و یک بوئینگ ۷۰۷ که در میانه جنگ از ایران خارج می‌شود و چند ساعت بعد در فرانسه به زمین می‌نشیند؛ رویدادی که بیشتر به داستان سیاسی شباهت دارد، اما اصل آن در گزارش‌های هم‌زمان مطبوعات بین‌المللی ثبت شده است.

پس از ورود به فرانسه، بنی‌صدر و رجوی مدتی در قالب یک ائتلاف سیاسی با یکدیگر همکاری کردند و «شورای ملی مقاومت» شکل گرفت. این اتحاد اما دوام زیادی نداشت. اختلاف دیدگاه بنی‌صدر و رجوی افزایش یافت و بنی‌صدر تا سال ۱۹۸۴ از این ائتلاف کنار کشید. منابع حقوق بشری و زندگی‌نامه‌های او، اختلاف بر سر شیوه مبارزه، ساختار رهبری و مسیر سیاسی سازمان را از عوامل جدایی ذکر کرده‌اند.

این جدایی برای فهم زندگی سیاسی بنی‌صدر مهم است؛ زیرا همکاری او با رجوی در سال ۱۳۶۰ یکی از مهم‌ترین نقاط مورد انتقاد در کارنامه‌اش باقی ماند، در حالی که سال‌های بعد مسیر سیاسی آنها از یکدیگر جدا شد.

بنی صدر پس از ایران؛ خانواده، سال‌های تبعید، مرگ و میراث بحث‌برانگیز

ابوالحسن بنی صدر پس از فرار از ایران دیگر هرگز به کشور بازنگشت. او حدود چهل سال باقی‌مانده عمرش را در فرانسه گذراند؛ ابتدا در مناطق دیگری از حومه پاریس و سپس در ورسای. گزارش‌های خبری معتبر می‌گویند او برای سال‌های طولانی تحت حفاظت پلیس فرانسه زندگی می‌کرد.

فعالیت سیاسی او پس از خروج از ایران متوقف نشد. بنی‌صدر به نوشتن کتاب و مقاله ادامه داد و نشریه «انقلاب اسلامی» را در خارج از کشور از سر گرفت. دانشنامه ایرانیکا نیز سابقه این روزنامه را از دوران انتشار در تهران تا نسخه‌های منتشرشده در تبعید ثبت کرده است. او در طول سال‌های بعد در مصاحبه‌های متعددی درباره انقلاب، دوران ریاست‌جمهوری، جنگ، ماجرای عزل و برداشت خود از وقایع سال ۱۳۶۰ صحبت کرد. طبیعتاً بخش زیادی از گفته‌های سال‌های تبعید، روایت شخصی او از حوادث بود و مانند خاطرات هر بازیگر سیاسی دیگری باید در کنار اسناد و روایت‌های دیگر خوانده شود، نه به‌عنوان تنها نسخه قطعی تاریخ.

زندگی خانوادگی بنی‌صدر نیز با سیاست پیوند خورد. همسرش عذرا حسینی و سه فرزندشان بعدها در فرانسه در کنار او زندگی کردند. دخترش فیروزه برای مدت کوتاهی با مسعود رجوی ازدواج کرد؛ پیوندی که هم‌زمان با اتحاد سیاسی بنی‌صدر و رجوی شکل گرفت و پس از افزایش اختلافات دو جریان پایان یافت.

بنی‌صدر تا سال‌های پایانی عمر همچنان درباره مسائل سیاسی ایران اظهارنظر می‌کرد، اما هیچ‌گاه دوباره به جایگاهی مشابه سال ۱۳۵۸ و ۱۳۵۹ نرسید. در حافظه تاریخی ایران، تصویر او بیش از هر چیز با چند واژه گره خورده است: نخستین رئیس‌جمهور، ۱۱ میلیون رأی، محمدعلی رجایی، جنگ ایران و عراق، عدم کفایت سیاسی، مسعود رجوی و فرار با بوئینگ ۷۰۷.

در نهم اکتبر ۲۰۲۱، برابر با هفدهم مهر ۱۴۰۰، خانواده بنی‌صدر اعلام کردند که او پس از یک دوره بیماری در بیمارستان پیتی‌سالپتریر پاریس درگذشته است. او ۸۸ سال داشت. خانواده‌اش از همان ابتدا اعلام کردند که قصد دارند پیکرش در ورسای، شهری که سال‌های زیادی در آن زندگی کرده بود، به خاک سپرده شود؛ اطلاعات ثبتی عمومی محل دفن او را گورستان «گونار» در ورسای ثبت کرده‌اند.

اما بعد از گذشت بیش از چهار دهه، ارزیابی تاریخی ابوالحسن بنی صدر همچنان ساده نیست.

برای گروهی، مهم‌ترین بخش کارنامه او پیروزی سنگین در نخستین انتخابات ریاست‌جمهوری و سپس اختلافش با رقبای سیاسی است. برای منتقدانش، ائتلاف نهایی با رجوی و عملکرد او در ماه‌های بحرانی جنگ از مهم‌ترین نقاط منفی کارنامه‌اش به شمار می‌رود. درباره سیاست‌های اقتصادی، عملکرد نظامی، میزان اختیار واقعی او در ریاست‌جمهوری و حتی برخی جزئیات فرارش نیز روایت‌های متعارضی وجود دارد. همین تضادهاست که زندگی او را برای پژوهش تاریخ معاصر جذاب می‌کند.

آنچه از اسناد و منابع متعدد با اطمینان بیشتری می‌توان گفت این است که بنی‌صدر نه یک سیاستمدار حاشیه‌ای بود که اتفاقی برای مدتی رئیس‌جمهور شد و نه فردی بود که به تنهایی مسیر سیاست و اقتصاد ایران را تعیین می‌کرد. او یکی از بازیگران اصلی دوره‌ای بود که ساختارهای سیاسی هنوز در حال شکل‌گیری بودند، رقابت بر سر حدود اختیارات نهادها ادامه داشت، جنگ آغاز شده بود و کشور با مجموعه‌ای از بحران‌های هم‌زمان روبه‌رو بود. ساختار دوگانه رئیس‌جمهور و نخست‌وزیر، قدرت مجلس در تأیید دولت و محدودیت‌های حقوقی رئیس‌جمهور نیز در شکل‌گیری بن‌بست سیاسی او نقش داشتند.

شاید همین نکته مهم‌ترین پاسخ به این پرسش باشد که «چرا بنی صدر هنوز موضوعی جنجالی در تاریخ ایران است؟» چون زندگی سیاسی او چند تضاد بزرگ را یکجا در خود دارد: سیاستمداری که با رأی بسیار بالا انتخاب شد اما دوره‌اش را تمام نکرد؛ اقتصاددانی که نظریه اقتصادی ویژه‌ای داشت اما درباره نتایج آن همچنان اختلاف‌نظر وجود دارد؛ فرمانده کل قوایی که دورانش با یکی از بحرانی‌ترین مقاطع جنگ هم‌زمان شد؛ رئیس‌جمهوری که از ساختار سیاسی برآمد اما در کمتر از دو سال با آن وارد بحرانی حل‌نشدنی شد؛ و در نهایت سیاستمداری که از ریاست‌جمهوری به زندگی مخفیانه و از آنجا به یک پرواز شبانه و چهار دهه تبعید رسید.

به همین دلیل، زندگی ابوالحسن بنی صدر را نمی‌توان تنها با عنوان «اولین رئیس جمهور ایران» خلاصه کرد. داستان او بخشی از داستان شکل‌گیری سیاست در سال‌های ابتدایی پس از انقلاب است؛ دوره‌ای که تصمیم‌ها، ائتلاف‌ها و اختلافات آن هنوز موضوع کتاب‌ها، اسناد، خاطرات و پژوهش‌های تاریخی فراوان است.

و شاید جذاب‌ترین بخش ماجرا همین باشد: مردی که در دی‌ماه ۱۳۵۸ برای رسیدن به ریاست‌جمهوری وارد رقابت انتخاباتی شد، در پنجم بهمن با نزدیک به ۱۱ میلیون رأی پیروز شد، شانزده ماه بعد ریاست‌جمهوری‌اش را از دست داد و چند هفته پس از آن، بامداد یک روز تابستانی، از یک بوئینگ نظامی در فرانسه پیاده شد؛ این بار نه در قامت رئیس‌جمهور ایران، بلکه به‌عنوان یک تبعیدی سیاسی.

پرسش‌های پرتکرار درباره ابوالحسن بنی صدر

ابوالحسن بنی صدر چند رأی آورد؟
در نخستین انتخابات ریاست‌جمهوری ایران حدود ۱۰.۷ تا ۱۰.۸ میلیون نفر به او رأی دادند؛ رقمی معادل تقریباً ۷۶ درصد آرای مأخوذه. به همین دلیل این عدد معمولاً به صورت «نزدیک به ۱۱ میلیون رأی» بیان می‌شود.

ابوالحسن بنی صدر چند سال رئیس‌جمهور بود؟
دوره ریاست‌جمهوری او از فوریه ۱۹۸۰ تا ژوئن ۱۹۸۱ ادامه داشت؛ یعنی حدود شانزده ماه و نه یک دوره کامل چهارساله.

چرا بنی صدر عزل شد؟
عزل او محصول مجموعه‌ای از اختلافات با نخست‌وزیر، مجلس و سایر بخش‌های ساختار سیاسی، بحران تقسیم اختیارات، اختلافات مرتبط با جنگ و تشدید نزاع سیاسی در بهار ۱۳۶۰ بود. مجلس در پایان خرداد ۱۳۶۰ با ۱۷۷ رأی به عدم کفایت سیاسی او رأی داد.

بنی صدر چگونه از ایران فرار کرد؟
او در اواخر ژوئیه ۱۹۸۱ همراه مسعود رجوی با یک بوئینگ ۷۰۷ نیروی هوایی به خلبانی بهزاد معزی از ایران خارج شد و در فرانسه فرود آمد.

آیا بنی صدر با لباس زنانه فرار کرد؟
این ادعا در همان زمان در برخی رسانه‌ها مطرح شد، اما گزارش‌های دیگری از لباس نظامی، تغییر چهره و پنهان‌شدن در هواپیما سخن می‌گویند. بنابراین این ادعا را نمی‌توان به‌عنوان واقعیتی قطعی بیان کرد.

خلبان فرار بنی صدر چه کسی بود؟
سرهنگ بهزاد معزی، خلبان نیروی هوایی ایران. نکته تاریخی جالب اینکه معزی پیش‌تر در ماجرای خروج محمدرضاشاه پهلوی از ایران نیز نقش خلبان را داشت.

همسر بنی صدر چه کسی بود؟
او در سال ۱۹۶۱ با عذرا حسینی ازدواج کرد و سه فرزند به نام‌های فیروزه، زهرا و علی داشت.

بنی صدر چه زمانی و کجا درگذشت؟
او ۹ اکتبر ۲۰۲۱، برابر با ۱۷ مهر ۱۴۰۰، در ۸۸ سالگی در بیمارستان پیتی‌سالپتریر پاریس درگذشت.

شنیدن روایت کامل بنی صدر در پادکست راوکده و منابع بررسی

زندگی ابوالحسن بنی‌صدر فقط مجموعه‌ای از تاریخ‌ها و سمت‌های سیاسی نیست. پشت هر کدام از این نقاط عطف، ماجرایی طولانی وجود دارد: سال‌های جوانی و فعالیت سیاسی، بازگشت به ایران، انتخابات نخستین ریاست‌جمهوری، کشمکش بر سر انتخاب نخست‌وزیر، اختلاف با محمدعلی رجایی، آغاز جنگ ایران و عراق، بحران خرداد ۱۳۶۰، رأی عدم کفایت، زندگی مخفیانه و سرانجام عملیات خروج او از ایران با یک بوئینگ ۷۰۷.

راوکده این مسیر را در یک پرونده صوتی دو قسمتی با عنوان «نخستین تبعید» روایت کرده است؛ اپیزودهای ۳۷ و ۳۸ پادکست فارسی راوکده که به زندگی، ریاست‌جمهوری، عزل و فرار نخستین رئیس‌جمهور ایران اختصاص دارند. متن پژوهشی این دو قسمت نیز مبنای داخلی پرونده روایی راوکده بوده است.

قسمت اول «نخستین تبعید» در مرداد ۱۴۰۳ منتشر شده و قسمت دوم، اپیزود ۳۸ راوکده، در ۲۴ اوت ۲۰۲۴ انتشار یافته است. فهرست اپیزودها در Apple Podcasts نیز عنوان و شماره هر دو قسمت را ثبت کرده است.

???? برای شنیدن روایت کامل، می‌توانید «نخستین تبعید | ماجرای زندگی ابوالحسن بنی صدر» را در وب‌سایت راوکده جست‌وجو کنید یا پادکست راوکده را در Spotify، Apple Podcasts، Castbox، Amazon Music و دیگر پادگیرهای معتبر دنبال کنید. حضور فعال راوکده در اسپاتیفای، اپل پادکستس، کست‌باکس و آمازون موزیک در فهرست‌های فعلی این سرویس‌ها قابل مشاهده است.

اگر به پادکست تاریخی، تاریخ معاصر ایران و روایت مستند سرگذشت چهره‌هایی علاقه دارید که زندگی‌شان با بزنگاه‌های مهم تاریخ گره خورده، «نخستین تبعید» از آن اپیزودهایی است که نسخه صوتی ماجرا را با جزئیات بسیار بیشتری از یک زندگی‌نامه کوتاه دنبال می‌کند.