نهم و دهم ماه محرّم (روزهای تاسوعا و عاشورا) هر ساله جایگاه ویژهای در تاریخ اسلام و فرهنگ شیعی دارند. در این دو روز، یاد واقعه کربلا در سال ۶۱ هجری (۶۸۰ میلادی) گرامی داشته میشود؛ واقعهای که در آن حضرت امام حسین بن علی – نوه پیامبر و سومین امام شیعیان – همراه با یاران وفادارش به شهادت رسیدند. واقعه کربلا در روز دهم محرّم (عاشورا) به امر یزید بن معاویه رقم خورد؛ در این نبرد نابرابر، امام حسین و همه همراهانش، به جز امام سجاد که از بیماری توان جنگ نداشت، به شهادت رسیدند. بسیاری از مورخان و منابع اسلامی واقعه کربلا را «دلخراشترین حادثه تاریخ اسلام» میدانند و وقوع آن را پس از امتناع امام حسین از بیعت با یزید میدانند. از اینرو در مناسبتهای محرّم، مخصوصاً روزهای تاسوعا و عاشورا، شیعیان با برپایی مراسم عزاداری باشکوه به یاد آن روز و بزرگداشت شهدای کربلا مینشینند. همچنین در بسیاری از کشورهای شیعهنشین مانند ایران، عراق، افغانستان، پاکستان و هند، روز عاشورا تعطیل رسمی است.
تصاویری از عاشورای ایران در زمان قاجار
مفهوم و اهمیت تاسوعا و عاشورا
در زبان فارسی «تاسوعا» به معنای نهم و «عاشورا» به معنای دهم است. تاسوعا به «نهمین روز ماه محرّم» گفته میشود و به مناسب همنام بودن با روز حادثه کربلا (نهم محرّم ۶۱ق) مشهور است. شواهد تاریخی نشان میدهد که نامگذاری روز عاشورا پس از اسلام به این نام رواج یافته و پیش از آن در عصر جاهلیت چنین نامی وجود نداشت.
در نگاه اهل سنت، روز عاشورا با حوادث پیش از اسلام نیز پیوند دارد: به ویژه خروج حضرت موسی و قومش از زیر دست فرعون که طبق برخی روایات در همین روز اتفاق افتاده است. از این رو در میان بسیاری از مسلمانان سنی روز عاشورا بهعنوان روزی فضیلتمند و مستحب روزهداری مطرح است و اغلب از آن با عنوان روز نجات حضرت موسی یاد میکنند. حتی برخی اهل سنت واقعه شهادت امام حسین را هم بهعنوان یک رخداد غمانگیز پذیرفته و آن را تکریم میکنند، اما مراسم سوگواری رسمی و پرشوری که شیعیان در عاشورا برپا میکنند در نزد اهل سنت معمول نیست.
شیعیان اما روز عاشورا را منحصراً با واقعه کربلا پیوند میدهند و آن را نماد فداکاری و پایداری در برابر ظلم میدانند. در واقع عاشورا به مناسبت شهادت امام حسین و ۷۲ تن از یاران و اصحابش به مرکزیت کربلا نامگذاری شده و عزاداری عاشورا بزرگترین مراسم مذهبی شیعیان است. شیعیان روز تاسوعا را بهویژه به یاد حضرت عباس – علمدار دلاور کربلا و برادر امام حسین – گرامی میدارند. بنابر منابع شیعه، در روز تاسوعا سپاهیان عمر بن سعد اماننامهای برای حضرت عباس و دیگر فرزندان حضرت امالبنین (مادر عباس) آوردند، اما آنان آن را نپذیرفتند و همه پایبندی و وفاداری خود را به امام حسین اعلام کردند. به همین دلیل شیعیان «روز عباس» را هم نامیده و در این روز به ذکر مناقب و فضائل ایشان میپردازند.
وقایع مهم روز تاسوعا
نهم محرّم سال ۶۱ هجری مطابق «روز تاسوعا» بود. بر اساس گزارشهای تاریخی، در عصر همان روز شمر بن ذیالجوشن – از فرماندهان سپاه یزید – با نامهای از عبیدالله بن زیاد (والد علی بن جعفر بنابیطالب) وارد کربلا شد. در این نامه به عمر بن سعد (فرمانده سپاه کوفه) دستور داده شده بود که امام حسین را وادار به بیعت با یزید کند و در غیر این صورت با او جنگ نماید. خبر ورود شمر و نامه ابنزیاد عمربنسعد را که تا آن زمان امیدوار به راه حل مسالمتآمیز بود، به وحشت انداخت؛ او گمان میکرد مقام فرمانداریاش تهدید شده و خود شمر تلاش دارد جایگاه او را بگیرد. به همین خاطر عمر بن سعد با خشم و ناامیدی به شمر گفت که امام حسین هرگز تسلیم نخواهد شد و ناچار است بجنگد. در واقع عمر بن سعد به شمر فرماندهی سپاه را نداد و خود فرماندهی را بر عهده گرفت.
سپس سپاه عمر بن سعد پس از ظهر نهم محرّم آماده نبرد شد. امام حسین از نیت قطعی دشمن آگاه بود، لذا از برادر دلاورش حضرت عباس خواست که برای تأمین امنیت روحی مسلمین آن شب را از سپاه عمر بن سعد مهلت بگیرد تا همه آن شب را به نماز و تلاوت قرآن بگذرانند. امام حسین پس از استمداد، به دشمن مهلتی موقت داد و خود و یارانش، شب را به راز و نیاز با خدا گذراندند. روایات آمده است امام حسین در آن شب در خطاب به یارانش فرمود: «خدا را به نماز و تلاوت قرآن واگذار کنید، خدا میداند که من نماز را و تلاوت قرآن را بسیار دوست میدارم». سرانجام سپاه عمر بن سعد به جنگ در صبح روز عاشورا مهلت داده شد.
همچنین در روز تاسوعا روایاتی درباره تلاش حضرت عباس برای آوردن آب وجود دارد. اگرچه منابع برخی روایت میکنند که عباس شب عاشورا برای آوردن آب به طرف فرات رفت و دچار حمله دشمن شد، اما بخش عمده منابع شیعی، شهادت عباس را به روز عاشورا منتهی میدانند. با این همه، شجاعت حضرت عباس در شب تاسوعا (یا اوایل عاشورا) هنوز در ادبیات و مقتلنگاریها برجسته است. در مجموع، روز تاسوعا برای شیعیان روز بزرگداشت حضرت عباس و اعمال شجاعت او تلقی میشود، بهطوریکه در این روز برخی تعزیهها و مداحیهای ویژه به نام آن حضرت برگزار میکنند.
وقایع مهم روز عاشورا
صبح روز دهم محرّم (عاشورا) عملیات نظامی سپاه عمر بن سعد آغاز شد. بنا بر نقلها، در ابتدای نبرد امام حسین با فریاد خطاب به سپاه دشمن پرسید: «چرا کشتن نوه پیامبر(ص) را روا میدانید؟». سپس دشمنان، سپاه کوچک امام را زیر بار تیراندازی قرار دادند. نبرد از صبح عاشورا تا ظهر ادامه یافت و در پایان امام حسین و همه یارانش شهید شدند. طبق گزارشها، حدود ۷۲ نفر از یاران امام حسین در کربلا حاضر بودند و همگی در این جنگ کشته شدند. شهیدان عمدتاً از خانواده و اصحاب نزدیک آن حضرت بودند؛ از جمله حضرت ابوالفضل عباس – پرچمدار امام – که نخستین بار در صبح عاشورا به طرف فرات حرکت کرد. او در نبرد تنبهتن دلاورانه جنگید تا آب به خیمهها برساند، ولی دشمنان هر دو دستش را قطع کردند و سرانجام شهید شد. همچنین، از فرزندان امام حسین در روز عاشورا دو تن به شهادت رسیدند: علیاکبر جوان ۱۸ ساله و علیاصغر طفل ششماهه؛ در پایان جنگ تنها بدن «علیاصغر» بدون سر باقی ماند.
پس از شهادت امام حسین و یارانش، سپاه عمر بن سعد به خیمههای اهل بیت (حضرت زینب(س) و دیگر بانوان و کودکان) حمله برد. این چادرها به آتش کشیده شد و تمام زنان و کودکان، از جمله حضرت زینب(س)، حضرت سکینه(س) و امام سجاد، به اسارت گرفته شدند. اجساد شهیدان نیز به شدت بیاحترامی شد؛ برخی نقل میکنند که بدنی به بدن اسب زده شد و شماری سرهای شهدا را بر نیزه کردند و همراه اسرا به کوفه نزد عبیدالله بن زیاد بردند. پس از آن، کاروان اسیران (حدود ظهر عاشورا) به سمت کوفه حرکت کرد و سرهای مقدس شهدا در بازار کوفه نمایش داده شد. پیکرها پس از آزارها به دست مردان قبیله بنیاسد افتاد و آن شب تحت فشار و شجاعت این مردم ساده شبانه دفن شدند. در مجموع، روز عاشورا پیامد فاجعهباری داشت: امام حسین و نزدیکان او به شهادت رسیدند، چادرها و اسلحههایشان غارت شد و خاندان پیامبر(ص) در حالی به اسارت برده شدند که هنوز رهبر خود را از دست داده بودند.
سوگواری و آیینهای محرم
رویدادهای عاشورا چنان در ذهن شیعیان زنده است که یکسال پس از آن وقایع، شیعیان با عزاداری مفصل این حادثه را زنده نگه داشتند. بر این اساس در فرهنگ شیعی هر ساله از آغاز محرّم تا دهه اول این ماه و بهخصوص عاشورا مراسم سوگواری گستردهای برگزار میشود. روز عاشورا مهمترین روز عزاداری شیعیان است؛ در هر شهر و محل اقامت شیعیان دستههای عزاداری از شب عاشورا راه میافتد و تا ظهر این آیینها ادامه مییابد. در بسیاری از کشورهای شیعهنشین بازارها تعطیل بوده و مردم با پرچمها، عَلَم و سنج و دمام در سوگ امام حسین سینهزنی میکنند. آیینهایی مانند نوحهخوانی، مرثیهسرایی، تعزیهخوانی و سینهزنی از قدیمالایام در فرهنگ عاشورا رواج داشته است. بهعنوان مثال، دستهها با سر دادن اشعار حزنآلود، نذورات شیر و خرما پخش میکنند و در برخی مناطق فنجان چای میان عزاداران توزیع میشود.
پیام و نتایج عاشورا
نهضت کربلا و شهادت امام حسین پیامهای عمیقی برای عاشقان اهل بیت دارد. از نگاه شیعیان، امام حسین با ایثار جان خود درس مبارزه با ظلم، وفاداری به آموزههای دین و خضوع در برابر حق را به جهانیان نشان داد. برخی پژوهشگران معتقدند واقعه کربلا مانع از تحریف دین اسلام و مکتب پیامبر شد و حرکتهای اعتراضی بعدی (مانند قیام توابین و قیام مختار) را شکل داد. امروزه کربلا بهعنوان نماد ایستادگی در برابر ستمگری و حفظ حقیقت یاد میشود و هزاران مؤسسه فرهنگی و خیریه به نام امام حسین فعالیت دارند.
در پایان، میتوان گفت روزهای تاسوعا و عاشورا پس از گذشت قرنها همچنان الهامبخش میلیونها انسان مؤمن است. نام امام حسین با این روزها عجین شده و یاد و راه او نسل به نسل انتقال یافته است. جامعه شیعی ایران و جهان هر ساله در این ایام از نو عهد میبندد که آرمانهای امام حسین را گرامی بدارد و در مواجهه با مشکلات زمانه، از مقاومت و فداکاری او الگو بگیرد.
