مجتبی نواب صفوی؛ مروری بی‌طرفانه بر زندگی بنیان‌گذار جنجالی فدائیان اسلام

سید مجتبی میرلوحی تهرانی معروف به نواب صفوی (۱۳۰۳–۱۳۳۴ش) روحانی مبارز و بنیان‌گذار تشکیلات فدائیان اسلام بود. نام او به خاطر چند ترور سیاسی تأثیرگذار در دههٔ ۱۳۲۰ و ۱۳۳۰ شمسی در تاریخ معاصر ایران ماندگار شده است. نواب صفوی سرانجام در ۲۷ دی ۱۳۳۴ به همراه سه تن از یارانش در تهران تیرباران شد و در هنگام اعدام تنها ۳۱ سال داشت. او از جمله شخصیت‌های بحث‌برانگیز تاریخ است که فعالیت‌هایش نظرات ضدونقیضی برانگیخته است؛ برخی او را قهرمان مبارزات اسلامی می‌دانند و برخی دیگر او را فردی تندرو و افراطی می‌شمارند. در این مقاله به شکل بی‌طرفانه به زندگی، مبارزات، اندیشه‌ها و سرنوشت جنجالی نواب صفوی می‌پردازیم.

خاستگاه خانوادگی و تحصیلات اولیه

سید مجتبی در ۱۷ مهر ۱۳۰۳ در محله خانی‌آباد تهران چشم به جهان گشود. پدرش سید جواد میرلوحی از روحانیون مخالف حکومت رضاخان بود که به علت مشاجره با علی‌اکبر داور، وزیر عدلیه وقت، در سال ۱۳۱۴ به زندان افتاد و در همان‌جا درگذشت. پس از مرگ پدر، دایی‌اش سید محمود نواب صفوی سرپرستی خانواده را برعهده گرفت. مادرش، شکوه‌السادات نواب صفوی، برای رهایی پسر از برچسب «فرزند زندانی سیاسی»، نام خانوادگی خود را به جای «میرلوحی» برای او انتخاب کرد. از آن پس مجتبی میرلوحی به نام نواب صفوی شناخته شد.

او تحصیلات ابتدایی را در دبستان حکیم نظامی و متوسطه را در مدرسه صنعتی آلمان‌ها گذراند. هم‌زمان به فراگیری دروس دینی نیز علاقه داشت و در مسجد قندی و مدرسه مروی به تحصیل علوم اسلامی پرداخت. در ۱۸سالگی طی سخنرانی پرشوری علیه نفوذ بیگانگان در مدرسه آلمان‌ها دانش‌آموزان را به راهپیمایی مقابل مجلس فراخواند. درگیری با پلیس و کشته‌شدن چند نفر سبب شد نواب برای نخستین‌بار تحت تعقیب قرار گیرد. همین حادثه، نقطه آغاز روحیه مبارزه‌جویانه او بود.

آغاز فعالیت سیاسی و مهاجرت به نجف

نواب صفوی پس از پایان تحصیل مدتی در پالایشگاه آبادان استخدام شد. در آنجا از رفتار تبعیض‌آمیز انگلیسی‌ها با کارگران ایرانی خشمگین شد و جلسات مخفی روشنگری علیه استعمار برگزار می‌کرد. پس از درگیری با مهندس انگلیسی و تهدید به بازداشت، از آبادان گریخت و به نجف رفت. در حوزه علمیه نجف شاگرد علامه امینی و آیت‌الله قمی بود و دروس فقه و سیاست اسلامی را فراگرفت.

در همین دوران کتاب «شیعه‌گری» نوشته احمد کسروی به دستش رسید. مطالب توهین‌آمیز آن به باورهای شیعی خشم او را برانگیخت. نواب نظر مراجع نجف را جویا شد و پس از صدور حکم ارتداد نویسنده، تصمیم گرفت برای مقابله با او به ایران بازگردد.

تشکیل فدائیان اسلام و ترور احمد کسروی

پس از بازگشت به تهران، نواب صفوی ابتدا تلاش کرد احمد کسروی را از ادامه فعالیت‌های ضد دینی‌اش بازدارد. وقتی بی‌نتیجه ماند، تصمیم گرفت حکم ارتداد را اجرا کند. نخستین ترور نافرجام بود و به بازداشت کوتاه او انجامید. پس از آزادی، بیانیه‌ای با عنوان «دین و انتقام» منتشر کرد که در واقع مانیفست فدائیان اسلام بود؛ بیانیه‌ای سرشار از لحن انقلابی که در آن از «قیام برای بازستاندن حقوق مسلمانان» سخن می‌رفت.

در اسفند ۱۳۲۴، کسروی در کاخ دادگستری تهران به دست حسین امامی از اعضای فدائیان اسلام کشته شد. قتل کسروی، نخستین ترور سیاسی مذهبی سازمان‌یافته در تاریخ معاصر ایران بود و نام نواب صفوی را بر سر زبان‌ها انداخت.

ترورهای جنجالی دهه ۱۳۲۰ و ۱۳۳۰

پس از کسروی، فدائیان اسلام در فاصله ده‌ساله بعدی چند عملیات مسلحانه انجام دادند که تأثیر چشمگیری بر سیاست ایران گذاشت:

• عبدالحسین هژیر، وزیر دربار پهلوی، در آبان ۱۳۲۸ توسط حسین امامی ترور شد. قتل او که به اتهام دخالت در انتخابات و وابستگی به دربار صورت گرفت، خشم عمومی علیه حکومت را افزایش داد.

• سپهبد علی رزم‌آرا، نخست‌وزیر وقت، در اسفند ۱۳۲۹ هنگام ورود به مسجد شاه تهران توسط خلیل طهماسبی به قتل رسید. این ترور که مانع اصلی ملی‌شدن نفت را از میان برداشت، مسیر نخست‌وزیری دکتر مصدق را هموار کرد. بعدها مجلس شورای ملی قاتل رزم‌آرا را عفو کرد.

• دکتر حسین فاطمی، وزیر امور خارجه دولت مصدق، در سال ۱۳۳۰ هدف سوءقصد قرار گرفت اما زنده ماند.

• حسین علاء، نخست‌وزیر وقت، در آبان ۱۳۳۴ از سوءقصد یکی از اعضای فدائیان جان به در برد. این حادثه بهانه‌ای شد برای سرکوب نهایی جمعیت.

در مجموع، ترورهای فدائیان اسلام موجب دوگانگی در جامعه شد: عده‌ای آنان را قهرمانان ایمان می‌دانستند و عده‌ای تروریست‌هایی که نظم کشور را برهم می‌زدند.

نقش نواب صفوی در نهضت ملی نفت

نواب صفوی در آغاز نهضت ملی نفت، با آیت‌الله کاشانی و دکتر مصدق همسو بود. ترور رزم‌آرا و فشار افکار عمومی، راه را برای تصویب قانون ملی‌شدن نفت گشود و حتی اتحاد مثلث «کاشانی–مصدق–نواب» به پیروزی نهضت انجامید.

اما این اتحاد دیری نپایید. نواب صفوی به‌تدریج دولت مصدق را به بی‌توجهی به احکام اسلامی متهم کرد و علیه او بیانیه صادر نمود. مصدق نیز نواب را بازداشت کرد و اختلاف میان نیروهای مذهبی و ملی بالا گرفت. این تفرقه، همراه با دخالت خارجی، سرانجام به کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ انجامید. پس از آن رژیم پهلوی تصمیم گرفت با فدائیان اسلام نیز برخورد کند.

دستگیری و اعدام نواب صفوی

در آبان ۱۳۳۴ سوءقصد به جان حسین علاء ناکام ماند. حکومت این حادثه را دستاویز قرار داد تا رهبران فدائیان اسلام را بازداشت کند. نواب صفوی، سید محمد واحدی، خلیل طهماسبی و مظفرعلی ذوالقدر در دادگاه نظامی محاکمه و به اعدام محکوم شدند.

صبح ۲۷ دی ۱۳۳۴، در میدان تیر لشکر دو زرهی تهران، حکم اعدام اجرا شد. گفته می‌شود نواب صفوی تا آخرین لحظه ذکر خدا می‌گفت و با چهره‌ای آرام جان داد. خلیل طهماسبی نیز با وجود اصابت چند گلوله هنوز زنده بود که با تیر خلاص کشته شد. با مرگ این چهار تن، پرونده فدائیان اسلام برای همیشه بسته شد.

اندیشه‌ها و ایدئولوژی نواب صفوی

نواب صفوی معتقد به برپایی حکومت اسلامی و اجرای کامل احکام شریعت بود. دشمنان اصلی او استعمارگران، حکومت‌های وابسته و جریان‌های ضددینی داخلی بودند. او و یارانش خود را سربازان امام زمان می‌دانستند که برای تطهیر جامعه از فساد و بی‌دینی جان می‌دهند.

فدائیان اسلام از نظر فکری به جنبش‌های اسلام‌گرای منطقه مانند اخوان‌المسلمین مصر شباهت داشتند. نواب در سال ۱۳۳۲ به دعوت سید قطب در «کنگره اسلامی قدس» شرکت کرد و با رهبران اخوان و حتی جمال عبدالناصر دیدار داشت. این دیدارها نشان داد که او به وحدت امت اسلامی و مقابله با استعمار جهانی می‌اندیشد.

در عین حال، رویکرد تند و خشونت‌آمیز او انتقاد بسیاری از علما را برانگیخت. آیت‌الله بروجردی، مرجع بزرگ وقت، با این روش‌ها مخالف بود و معتقد بود اصلاح جامعه با دعوت و مدارا ممکن است نه با ترور و خشونت. همین اختلاف رویکرد باعث شد بخشی از روحانیت از نواب صفوی فاصله بگیرند.

میراث و نگاه‌ها به نواب صفوی

نواب صفوی تا امروز یکی از چهره‌های دوگانه تاریخ ایران است. حامیانش او را شهید راه اسلام و پیش‌قراول انقلاب اسلامی می‌دانند؛ مخالفانش او را آغازگر خشونت مذهبی و ترور سیاسی می‌شمارند. با این‌همه، کمتر کسی تردید دارد که او نقشی تعیین‌کننده در شکل‌گیری جریان اسلام‌گرایی سیاسی در ایران داشت و اندیشه‌هایش الهام‌بخش بسیاری از جنبش‌های بعدی شد.

تماشای روایت کامل در ویدئوکست راوکده

نواب صفوی از آن دست شخصیت‌هایی است که هر پژوهش درباره او با روایت‌های گوناگون روبه‌رو می‌شود. در این مقاله کوشیدیم تصویری جامع و بی‌طرفانه از زندگی و سرنوشت او ارائه دهیم.

اکنون شما را دعوت می‌کنیم به تماشای ویدئوکست کامل زندگی و سرنوشت مجتبی نواب صفوی در کانال یوتیوب پادکست راوکده. در این برنامه، با تصاویر آرشیوی، تحلیل‌های تاریخی و روایت‌های شنیدنی، ماجرای ظهور و سقوط فدائیان اسلام را به‌صورت سینمایی خواهید دید. برای دیدن روایت کامل این داستان، همین حالا به یوتیوب پادکست راوکده سر بزنید. همچنین از فروردین ۱۴۰۵، بخشی از ویدئوکست‌های ما، در کانال آپارات راوکده هم منتشر می‌شود!